Yüksek döviz ticaretinden ne kadar vergi alınıyor

Türkiye son yıllarda birçok ekonomik çalkantı yaşadı. Ekonomiyi enflasyon ve faiz kıskacına alan vergisiz döviz tertibi enflasyonu körüklüyor, faizleri yükseltmek için koz olarak kullanılıyor ve şirket pahalarını yerle bir eden borsa çöküşlerine neden oluyor. Vergisiz döviz sistemi, piyasada dolara ve avroya talebi artırıyor. Bireyler ve spekülatörler, vergi ödemeden yüksek kar elde ettikleri için dövizi daima üst taşıyor. Dolar yükseldikçe ithalat değerlenirken, enflasyon denetimden çıkıyor.

Enflasyonu frenlemek için faiz artırma yolu tercih ediliyor fakat faiz yükseldikçe döviz de talep görüyor. Bu kısır döngü Türkiye’yi, dünyada eşi gibisi olmayan bir “faiz–enflasyon-döviz sarmalına” sürüklüyor.

Merkez Bankası Para Politikası Kurulu (PPK) 23 Ekim’de faiz kararı için toplanacak. Eylül ayı enflasyonunun beklentilerin biraz üzerinde gelmesinin Merkez Bankası’nın faiz indirim kararını etkileyip etkilemeyeceği bilinmiyor. Fakat yıllardır Türkiye’nin yumuşak karnı olarak gündemde tutulan değerli bir husus var. O da yüksek ölçüde al-sat yapan döviz spekülatörlerinden kar vergisi alınmaması.

Hazine ve Maliye Bakanlığı’nın göz yumduğu vergisiz döviz sistemi, iktisat idaresinin faizi ve enflasyonu aşağı çekmesini zorlaştırıyor. “Dolar yükselecek” tasasıyla faiz indiremeyen Merkez Bankası; Türkiye’nin yatırım, üretim, istihdam, ihracat ve büyüme potansiyelini kullanmasını engelliyor. Dolar vergiyle denetim altında tutulursa faizi istenilen düzeylere rahatlıkla düşürme imkanı doğar, ekonomiyi döviz-faiz-enflasyon kıskacında tutmaya çalışan spekülatörlerin rant çarkı durdurulur.

Vatandaş maaşından vergi öderken, milyonlarca dolar al-sat yaptıkları halde vergilendirilmeyen spekülatörler hem piyasayı yönetmeye kalkışıyor hem de devletin maliye siyasetlerine taraf vermeye çalışıyor. Bu tertibin faturasını vatandaş yüksek enflasyon ve faizle ödüyor. Bu gerçeği hane halkının ödeme kalemlerinde ve merkezi idarenin bütçe hesaplarında görmek mümkün. Merkezi idarenin bütçe sarfiyatları içerisindeki faizin hissesi yüzde 11’den yüzde 17’ye çıktı. 6 puanlık artıştan ötürü, devletin faiz masrafı bir yılda yaklaşık 800 milyar lira arttı.

1 yıldan kısa tutarsa %10-37 vergi

1 yıl üzeri vadede vergisiz, kısa vadede %14-45 ortası vergi

Mühlet farkı olmaksızın %30 vergi

1 yıllık muafiyet sonrası %10-20 ortası vergi

Al-sat sürecinden milyarlar kazanılsa bile vergi alınmıyor

Türkiye iktisadı, spekülatif kur atakları nedeniyle birçok kere önemli türbülanslar yaşadı. Kurdaki ani hareketlilikler sonucunda TL süratle kıymet kaybederken, enflasyon azdı, borçluluk arttı ve ekonomik büyüme sekteye uğradı. Kur akınlarının en şiddetlisi ise Aralık 2021’de yaşandı. Ekim 2021’in birinci haftasında 8 TL civarında seyreden dolar, 45 günde 2 kat artışla 17,5 liraya çıktı. Spekülatörlerin Türkiye ile oynamasına fırsat veren açık ise Hazine ve Maliye Bakanlığı’nın 2016’da bir vatandaşın başvurusunu cevaplarken açıkladığı özelge (Mukteza: Yazılı Maliye görüşü) oldu. Mehmet Şimşek’in Başbakan Yardımcısı, Naci Ağbal’ın ise Maliye Bakanı olduğu dönemde vatandaşa verilen yanıt yıllardır vurgunun maskesi olarak uygulamada tutuluyor.

Bu hudutlu ve şahsi yorum, birtakım döviz vurguncuları tarafından bir yasal muafiyet üzere kullanıldı. Vergi yokmuş üzere davranıldı. Bu yorumun gerisine sığınılarak, milyarlarca dolarlık döviz alım satımından elde edilen yararlar yıllar boyunca vergisiz kaldı. Halbuki Anayasamız açık: “Vergi, kanunla konulur; muafiyet ve istisna da kanunla olur.” Hiçbir vergi dairesi yetkilisinin yorumu, devletin vergi sistemini geçersiz kılamaz. Lakin maalesef bu açık hukuk kuralı yıllardır çiğnendi. Bugün hâlâ bireyler yüksek ölçüde döviz alıp satarak kar sağladığında hiçbir vergi ödemiyor. Halbuki birebir yararı bir şirket sağladığında %25 vergi ödüyor.

Eğer Türkiye o devirlerde ferdi döviz karlarından vergi alsaydı kur yüksek oranda artmayacaktı. Karların bir kısmının vergiye tabi olması, kur dalgalanmalarından süratli kâr elde etmek isteyenlerin hevesini kırarak piyasadaki çok oynaklığı törpüleyebilirdi. İthalata yüklü ölçüde para ödenmeyecek, maliyetler katlanamayacağı için enflasyon da şişmeyecekti. Bu türlü bir düzenleme, TL’nin yabancı ülke paraları karşısındaki bedel kaybının suratını kesmede ve piyasayı daha istikrarlı bir yere oturtmada kıymetli bir otomatik fren sistemi vazifesi görebilir.

Gelir Vergisi Kanunu’nun 75. unsuru (menkul sermaye iradı), 80. unsuru (değer artışı kazançları) ve 82. unsuru (arızi kazançlar) dövizden elde edilen yararları da kapsıyor. Yani bireyler döviz alım satımından, kur farkından yahut faizinden gelir elde ettiklerinde vergilendirilmesi gerekiyor. Anayasa’nın 73. unsuru de “Herkes mali gücüne nazaran vergi öder” diyerek bu yükümlülüğü pekiştiriyor. Ancak uygulamada Maliye Bakanlığı bu açık hükümleri görmezden geliyor. Şirketlerden döviz çıkarları için yüzde 25 vergi alınırken, bireysellerin döviz çıkarları vergisiz bırakılıyor. Bu durum sırf bir “idari hata” değil, bir “adalet ihlali” olarak da dikkat çekiyor.

ABD, Almanya, İngiltere sermaye yararlarını farklı oranlarla vergilendirirken; Türkiye’de yüksek ölçüde döviz al-sat yapan bir kuruş ödemiyor, yük maaşlı kesitin sırtına biniyor. Dünya ekonomilerinde dövizden elde edilen yarar farklı bir vergi rejimine tabidir. ABD, 1 yıla kadar vadede sermaye karına vergi uygular. Almanya’da 1 yıl boyunca elinde tutarsan kar vergiden büsbütün muaf, kısa vadede ise gelir vergisi oranında (%14-45) vergi alınıyor. Fransa kolaylık ismine herkese düz yüzde 30 keserken, İngiltere’de bir yıllık muafiyet sonrası döviz çıkarları yüzde 10 ila yüzde 20 ortası vergilendiriliyor.

Türkiye’de ise görüntü değişik. Yüksek ölçüde döviz al-sat süreçlerinden kazanılan milyarlarca liralık yararlardan vergi alınmıyor. Bordrolu milyonlarca vatandaşın çıkarının neredeyse yarısı vergi ve kesintilerle erirken, döviz al-sat süreçlerinden elde edilen yararın vergi dışı tutulması dikkat çekiyor. Bu tablo, Türkiye’deki vergi sistemini gelir eşitsizliğini büyüten bir sistem haline gelmesine sebebiyet veriyor. Maaşlıyı ve orta sınıfı cezalandıran sistem, bir yandan yeni zenginler üretirken, başka yandan milyonlarca çalışanı daha da yoksullaştırıyor.