16’ıncı yüzyılda yapıldığı belirtilen Şirvani Camii’nin minberi, cuma günleri yerinden çekilerek açılıyor ve hutbe okunduktan sonra tekrar itilerek yerine konuluyor.
Dünyanın en eski 10 kenti ortasında yer alan Gaziantep, tarihi camileriyle öne çıkan kentlerin ortasında yer alıyor. Tarihi Gaziantep mescitleri, kentin siluetine sağladıkları görsel katkı ve işlevlerine bağlı olarak yerine getirdikleri toplumsal katkının yanı sıra kent içindeki pozisyonlarıyla da dikkat çekiyor.
Yapım tarihleri ile temaslı olarak kentin gelişiminin izlenmesine imkan sağlayan kentin vazgeçilmez mimari kıymetlerinden asırlık tarihi mescitler, farkı yapı ve özellikleriyle ön plana çıkıyor. Çabucak çabucak hepsinin imalinde kesme taş kullanılan tarihi mescitler, plan ve süsleme bakımından da birbirinden farklı olarak inşa edilmesiyle dikkat çekiyor.
Raylı minberleriyle dikkat çeken tarihi mescitlerden olan Boyacı Camii, Şirvani Camii, Ömeriye Camii ve Ahmet Çelebi Camii, alandan tasarruf etmek gayesiyle duvara gömme olarak tasarlanan minberleriyle ilgi çekiyor.
Türkiye’de yalnızca Gaziantep’teki tarihi mescitlerde bulunan ve duvara gömme olarak tasarlanan raylı minberler, cuma namazlarında okunacak hutbe için haftada bir gün açılıyor ve namaz sonrası tekrar duvara gömülüyor.
Şirvani Mehmet Efendi Camii olarak da bilinen Şirvani Camii, Gaziantep Kalesi’nin batısında Şahinbey ilçesi Seferpaşa Mahallesi’nde bulunuyor. 16’ıncı yüzyılda Osmanlı periyodunda inşa edilen ve ahşap işçiliğinin hoş örnekleriyle süslenmiş bir müezzin mahfili de bulunan Şirvani Camii, tarihi Gaziantep mescitleri içerisinde minaresi iki şerefeli olan tek cami özelliğine sahip olduğu için halk ortasında da “İki Şerefeli Camii” olarak biliniyor.
Caminin en değerli kısmı ise Boyacı Camii, Ömeriye Camii ve Ahmet Çelebi Camii’nde olduğu üzere minberin alttan kızaklı olması, duvarda yapılan özel bölmesine girip çıkabilmesidir. Bu özelliğiyle de herkesin ilgisini çeken cami, tek kişi tarafından çarçabuk hareket ettiriliyor.
Duvara gömme olarak yapılan minberle alandan tasarruf edilirken, hutbe okunacağı vakit ise imamı caminin her tarafından görmek de mümkün oluyor. Cuma namazlarında okunacak hutbe için haftada bir gün açılan minber, hutbe okunduktan sonra itilerek tekrar cami duvarına bitişik hale getiriliyor.
Yıllara ve meydana gelen zelzele üzere felaketlere karşın dimdik duran raylı minber, günümüzde de her cuma günü kullanılıyor. İhtişamıyla ve mimari yapısıyla görenleri büyüleyen tarihi Şirvani Camii, görenleri kendine hayran bırakıyor.
Türkiye’deki raylı minbere sahip mescitlerden biri olan Şirvani Camii’nin Osmanlı devrinde yapılan eşsiz yapılardan olduğunu söz eden Gaziantep Büyükşehir Belediyesi Gazikültür A.Ş. Genel Müdürü Prof. Dr. Halil İbrahim Yakar, “Şirvani Camii, Şirvani Mehmet Bey Camii olarak bilinir. Gaziantep’teki çok değerli özelliğe sahip mescitlerin bir adedidir. 1677’den evvel yapıldığı bilinmektedir. Mescide ismini veren Şirvani Mehmet Efendi, Hazreti Muhammed’in (Sallallahu Aleyhi ve Sellem) soyundan, Hazreti Hüseyin’den geldiğine inanılır ve bu manasıyla seyitliği vardır. Burası Mevlevihaneden sonra mescide dönüştürülmüştür. Caminin birinci yapılış şekli Mevlevihanedir. Tabi burada o denli bir minbere sahibiz ki bizim literatürde ‘müteharrik’ dediğimiz, yani hareketli minber şekli Türkiye’de örneği yok, dünyada da çok az örnekleri var. Kimi örneklerini Fas’ta görüyoruz. Gaziantep’e baktığımızda başta Ömeriye Camii olmak üzere Şirvani Mehmet Efendi Camii, Boyacı Camii ve Ahmet Çelebi Camii’nde de raylı minber mevcuttur” dedi.
Gaziantep Kalesi’nin üzerindeki Kale Camii ile Ayşe Bacı Camii’nde de daha evvel raylı minberin yer aldığını belirten Yakar, “Kalenin üstüne çıktığınız vakit mescidin yerini görürsünüz ve bu müteharrik minberin giriş yeri de vardır. Gaziantep’te bizim bildiğimiz 6 tane müteharrik minber var. 4 adedinin fonksiyonu devam ediyor. Bu mescitlerin özelliği Türk İslam sanatının harika derecede formlarını de ortaya koyan süper bir sanattır. Burada hem bir sanat hem bir ibadet hem de bütün Türkiye’de olmayıp yalnızca Gaziantep’te olan ve kültür, sanat ve tarihi bakımından inanılmaz zenginlik katan bir mevcudiyeti var” formunda konuştu.
6 Şubat 2023’teki Kahramanmaraş merkezli sarsıntılarda, Şirvani Camii’nin doğu duvarı, kubbesi ve minaresinin yıkıldığını hatırlatan Yakar, “Daha evvel bu minber maalesef şuurlu bir biçimde boyanmıştı. Onarım yapılırken minberin asli hali ortaya çıktı. Minberdeki formlara bakarsanız neredeyse bu bizim gökyüzünde, kainatta bulunan kimi hallerin tezahürünü görürüz. Ağaç olması bakımından da mükemmeldir. ‘Müezzin mahfili’ dediğimiz özellik de Gaziantep’teki kusursuz sanatlardan bir tanesidir” sözlerini kullandı.
Şirvani Camii’nin Osmanlı periyodunun eşsiz örneklerinden biri olduğunu belirten cami imam hatibi Mustafa Acem ise, “Camimizin en hoş özelliklerinden biri de minberinin seyyar olması. Yani cuma günleri hutbe vermek için minberimiz meydana çıkar, hutbe verdikten sonra tekrar yerine girer. Ecdat bunu bu türlü düşünmüş. Camimizin ayrıyeten bir öteki özelliği de Gaziantep’te birinci iki şerefeli minaresi olan cami olarak bilinmektedir. Mescitlerde cemaatle namaz kılar iken sevap en ön saftan dağıtılmaya başlar. Ön safın sevabı öteki saflara nazaran daha fazla olduğunu bilmekteyiz. O yüzden ecdat bu inceliği düşünmüş. Namaz esnasında safta minber yer işgal etmesin, 3-5 kişi daha o minberin yerinde ön safta namaz kılabilsin diye bu incelik düşünülmüş” diye konuştu.
