Fotoğraftaki heykel, Floransa’daki Medici Laurentian Kütüphanesi’nin (Biblioteca Medicea Laurenziana) girişinde bulunan Paolo Giovio Anıtı.
Heykel, Rönesans devri tarihçisi ve hümanisti Paolo Giovio’ya (1483–1552) adanmış. Como doğumlu olan Giovio, “Nocera Piskoposu” unvanıyla da bilinirmiş. Bu anıt, vefatından 20 yıl sonra, 1573’te Cosimo I de’ Medici’nin dayanağıyla yapılmış.
Malumunuz, Medici ailesi Rönesans’ın süper kütüphanesini kuran hanedan. Floransa’da kesinlikle görülmeli.
Fakat beni en çok şaşırtan şey, bu azametli heykelin ayağının altında kitapların yer alması.
Acaba kasıt neydi? Bilginin üzerine yükselmek mi, yoksa dünyevi bilgeliği aşmak mı?
Bu bana atüdçü Kemal Tahir’in bir deyişini hatırlattı. Niye Batı Osmanlı’ya galebe çaldı diye sorulunca, Osmanlı bir kristaldi, Batı ise taş; çarpışınca iki medeniyet paramparça etti kristali taş demiş.
Bizde yazılı kağıt yerde görülse, bir kesim ekmek üzere tazimle alınır, kaldırılırdı.
Rönesans, insanın kendine yine bakmayı öğrenmeye başladığı bir periyottu. 15. asırda İtalya’da başlayan bu devrin en büyük özelliği hayatta niyetin alanının artık daha genişlemiş olması. O periyot Hristiyanları artık sadece inancıyla değil; aklıyla, müşahedesiyle, kişiliğiyle de dünyayı anlamaya yöneliyor. Beşerler daha görünür, fikirler daha yiğit ve kentler daha açık hale geliyor.
Bu dönüşümün merkezinde birey var. İnsanı tarihi, düşünsel ve estetik bir “özne” olarak görmeye başlaması ile bir hükümdarın karakteri, bir sanatkarın dünyaya bakışı ya da bir bilim beşerinin merakı artık başlı başına kıymet kazanıyor. Kimi vakit fotoğrafla, kimi vakit mimariyle, kimi vakit bilimle fakat her durumda birey üzerinden söz bulan bir hareket olmuş Rönesans.
Tabii uzun müddettir yerleşmiş anlayış biçimlerini sorgulayan ve değiştiren bu süreç, sadece kitaplarda, tuvallerde ya da saraylarda kalmadı; sokağa da yayıldı: atölyeler, kütüphaneler ve meydanlar hatta konutlar bile bu yeni fikir biçiminin bir modülü haline geldi. Devrin ruhu, fikrin de ötesine geçerek yaşanan, hissedilen, hayatın içerisine giren ve değiştiren bir şey olarak şekillendi.
Rönesans’ın İtalya’da başlaması bir tesadüf değil. Günümüzde İtalya’nın bulunduğu topraklar, tarihin eski periyotlarından beri hareketli bir yapıya sahipti. Kent devletleri birbirinden bağımsız yaşıyor, hem rekabet ediyor hem de birbirini kültürel olarak tetikliyordu. Hal bu türlü olunca, güç daima olarak farklı kısımların ortasında el değiştiriyordu; soylular, tüccarlar, bankacılar… Tesir alanı genişleyen bu kümeler siyasette ve idarede aktiflerdi; lakin fikir ve sanat dünyasında da kendilerini göstermek istediler; sanatkarların desteklenmesi, bilimsel tartışmaların teşvik edilmesi ya da sanata yahut bilime hizmet edecek yeni yapılar inşa ettirmek birer güç gösterisine dönüştü.
İtalya’da “birey” fikri yavaş yavaş belirginleşmeye başladı. Beşerler oluşturdukları kimliklerini kökenlerine sıkıştırmayı bırakmış; yaptıkları işler, ürettikleri bedel ile anılmaya başlamışlardı. Takdir edersiniz ki bu türlü bir ortamda sanatkarın toplum nezdindeki pozisyonu da değişti. El işçilikleri ve uzmanlıkları kadar, niyetleriyle ve dünya görüşleriyle de anılmaya ve anlaşılmaya başlandılar. Ülkedeki siyasetin meçhullüğü ve güç çabaları, bireylerin ayakta kalabilmek için daha çevik, daha yaratıcı ve daha yürekli olmalarını gerektiriyordu. Sanat bu noktada bir tabir biçimi rolü üstlenerek, atölyelerden ve saraylardan çıkıp sokağa yayıldı. Heykeller meydanlara yerleşti, freskler binaların cephelerini kapladı. Kentler sırf yaşanılan yerin ötesine geçerek, niyetin ve sanatın sergilendiği yerler haline geldi.
Antik Roma mirası da bu sürecin bir kesimiydi. Eski metinler, yapılar ve heykeller, İtalyan kentlerinde yeni bir estetik ve fikir arayışını besledi. Antik geçmişle kurulan bu yakınlık, Rönesans’a ilham verdi. Artık Rönesans’ı ileriye taşıyan isimleri birlikte tanıyalım.
Floransa’nın ortasında yükselen Santa Maria del Fiore, asırlarca eksik kalmıştı. Koca katedralin tam üzerinde bir boşluk vardı. Bir kubbe yapılacaktı, evet… Ancak kimsenin nasıl olacağına dair bir fikri yoktu.
Brunelleschi hayatına evvel kuyumculukla başladı, sonra gözünü daha büyük işlere dikti. Kaybettiği bir müsabaka onu Roma’ya götürdü. Orada Donatello’yla antik yapıları inceledi, klasik dünyadan ilham aldı. Döndüğünde Floransa’nın göğe açılan boşluğunu doldurmaya kararlıydı.
Kubbeyi inşa ederken yeni bir teknik geliştirdi. İç içe geçmiş çift kabuklu bir yapı, sekiz büyük kaburga ve tuğlaların özel bir sistemde dizilmesi… Sonuç olarak ortaya çıkan ne iskeleye ne de dış dayanağa gereksinim duyan, kendi yüküyle ayakta duran bir mühendislik olağanüstüsü. Santa Maria del Fiore’nin kubbesi, tamamlandığı günden bu yana Floransa’nın siluetini ve Rönesansın başlangıcını tanımlıyor.
Brunelleschi sırf kubbeyle yetinmedi. Ospedale degli Innocenti, San Lorenzo Bazilikası ve Pazzi Şapeli de onun imzasını taşıyor. 1446’da öldüğünde Floransalılar onu kendi kubbesinin altına gömerek onurlandırdılar.
Görsel:https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/65/Uffizi_Donatello.jpg/250px-Uffizi_Donatello.jpg
Donatello, Floransa sokaklarında büyüdü. Genç yaşta ünlü Rönesans heykeltraşı ve sanatkarı Lorenzo Ghiberti’nin yanında çalışmaya başladı ve o devirde üretilen bronz kapılarla tanıştı. O öteki sanatkarların bilakis sadece dini tasvirler ya da dekoratif figürler değil, hakikaten yaşayan ve düşünen beşerler yaratmak istiyordu.
Görsel:https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/f7/Stmark.jpg/250px-Stmark.jpg
İlk kıymetli işi St. Mark heykeliydi. Kıyafetlerin beden üzerindeki yükünü gösteren kıvrımlar, istikrarda duran bir vücudun doğal duruşu… Sahiden muazzam bir eser. Akabinde Feast of Herod isimli rölyefi geldi. Brunelleschi’nin perspektif anlayışını heykelde kullandı ve sahneye derinlik kazandırdı. Bu eser, izleyicisini güya olayın içine çekiyordu.
David heykeli, Orta Çağ’dan beri görülmeyen, hür duran bir çıplak figür, Rönesans’ta çıplak insan vücuduna geri dönüşün simgesiydi. Aslında birinci Davud heykelini Bronz’dan yapan Donatello. Fakat Michelangelo’nun David heykeli bugün daha ünlü.
Padua’daki yıllarında yaptığı Gattamelata ile bu defa at üstünde bir kumandanı betimledi ve antik Roma’daki süvari heykellerinin ruhunu gününe taşıdı.
Taş, bronz ve ahşap Donatello’nun ellerinde farklı bir lisana kavuştu. Beyaz kavak ağacından oyduğu Mary Magdalene, muazzam bir eser. Donatello, hisleri da ortaya çıkarmayı başaran bir sanatçı.
1466’da öldüğünde San Lorenzo’daki Medici ailesi mezarlığında, Cosimo de’ Medici’nin yanına gömüldü. Donatello, sanatın bir zanaat olmaktan çıkıp niyetin sözüne dönüştüğü o periyodun en güçlü temsilcilerinden biriydi.
Görsel:https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/f/fa/Cosimo_di_Medici_%28Bronzino%29.jpg
Cosimo de’ Medici, o vakitler başlı başına bir ülke sayılan Floransa’yı dönüştüren isimlerden biriydi. Medici Bankası, onun devrinde Avrupa’nın en büyük finans kuruluşuna dönüştü. Bu servet, kentin sanat ve mimariyle yine şekillenmesini sağladı.
Cosimo, Brunelleschi ve Donatello üzere ustalara dayanak verdi. San Lorenzo Bazilikası, San Marco Manastırı ve Palazzo Medici, onun yatırımlarıyla ortaya çıktı. Donatello’nun bronz David heykeli, Palazzo Medici’nin avlusunda birinci defa sergilendi.
Siyasette dikkatli ve hesapçıydı. Rakiplerini sürgüne gönderdi fakat Floransa Cumhuriyeti’nin kurumlarına dokunmadı. 1439’da Floransa Konsili’ni kente taşıyarak burayı diplomasi sahnesine çevirdi.
Ölümünden sonra Floransalılar ona “Pater Patriae” yani “Vatanın Babası” unvanını verdiler. Medici ailesinin kentin üzerindeki tesiri onunla başlıyordu.
Görsel:https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/1/10/Lorenzo_de_Medici.jpg
Lorenzo de’ Medici, Floransa’da hem siyasetin hem sanatın en güçlü figürlerinden biriydi. Dedesi Cosimo’nun çizdiği yolda yürüdü. Genç yaşta diplomasi tecrübesi kazandı, klasik eğitim aldı ve sanatla iç içe büyüdü.
1469’da aile içi ittifakları güçlendiren bir evlilik yaptı. İktidarı ele alır almaz, kentin kültürel hayatına taraf verdi. Marsilio Ficino ve Pico della Mirandola üzere düşünürleri destekledi; Michelangelo’ya birinci sanat eğitimi fırsatını tanıdı. Botticelli ve Ghirlandaio, Lorenzo’nun etrafında Floransa’yı bir açık hava galerisine dönüştüren isimlerdi.
1478’deki Pazzi komplosu kardeşi Giuliano’yu hayattan kopardı lakin Lorenzo’yu durduramadı. Taarruzun akabinde gücünü pekiştirdi ve kenti daha çok sanatla kuşattı. Lakin lükse olan tutkusu Medici Bankası’nı zayıflattı.
1492’de öldüğünde Floransa, onu “Muhteşem Lorenzo” olarak andı. Medici hakimiyeti zayıflasa da onun bıraktığı eserler, sokaklarda hala varlar.
Görsel: https://www.theflorentine.net/wp-content/uploads/2021/11/caterina_de_medici-1-e1547120639306.jpg
Catherine de’ Medici, Floransa’da doğdu fakat bahtı onu Fransa’nın en güçlü bayanı yaptı. Genç yaşta politik bir evlilikle Fransa hükümdarı II. Henri ile hayatını birleştirdi. Bu evlilik, Floransa’nın sanat ve diplomasi anlayışını Fransa sarayına taşıdı.
Kocasının vefatından sonra Catherine, üç oğlunun hükümdarlığı boyunca Fransa’yı perde gerisinden yönetti. Saray entrikaları ve dini çatışmalar ortasında zekasıyla ayakta kaldı. Onun devrinde Fransa’da mimari, bahçecilik ve sanat İtalyan tesiriyle şekillendi.
Catherine de’ Medici, Floransa’dan ayrıldı lakin Rönesans’ın ve Floransa’nın ruhunu gittiği her yere götürdü.
Görsel:https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/e9/Sandro_Botticelli_Self-
Sandro Botticelli, genç yaşta Lorenzo de’ Medici’nin gözüne girdi. Floransa’daki atölyesi kısa müddette kentin en çok sipariş alan yerlerinden biri oldu. Medici ailesi ve onların etrafı, meskenlerini ve kiliselerini onun tablolarıyla süsledi. En ünlü yapıtları Venüs’ün Doğuşu ve Primavera, periyodun antik mitlere duyduğu hayranlığın en güçlü yansımalarıydı.
Ama Botticelli’nin dünyası, Floransa’da sert bir dini ıslahat hareketi başlatan rahip Savonarola’nın tesiriyle karardı. Savonarola, lüksü ve sanatı günah olarak gören vaazlarıyla kenti sarsmış, hatta tabloların ve heykellerin yakıldığı Kibir Ateşi’ni başlatmıştı. Son devir yapıtları kıyameti, kefareti husus alıyordu. 1510’da öldüğünde ünü sönmüştü. Bugün onun tabloları, kentin açık hava müzesi hissinin en kıymetli modülleri ortasında sayılıyor.
Görsel:https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/c3/LEONARDO.JPG/640px-LEONARDO.JPG
Leonardo da Vinci, Rönesans’ın en parlak zihinlerinden biriydi. Floransa’da başladığı mesleğini, Milano sarayında mühendis, ressam ve set dizayncısı olarak sürdürdü. Çalışmaları her vakit büyüleyiciydi; lakin birçok yarım kaldı.
En çok bilinen yapıtları Son Akşam Yemeği ve Mona Lisa, o periyodun sanata bakışını değiştirdi. Tekrar de Leonardo için fotoğraf, fikirlerini dışa vurmanın bir yoluydu. O aslında bir düşünürdü: anatomi, astronomi, uçuş, mekanik… Not defterleri çizimler ve hayallerle doluydu.
Leonardo sabırsızdı; bir projeden başkasına atladı, bazen sipariş aldığı işleri yarım bıraktı. Papa X. Leo’nun, “Bu adam hiçbir vakit işini bitiremeyecek.” dediği rivayet edilir. Yeniden de Leonardo, deney ve gözleme dayalı yaklaşımıyla bilim ve sanatı birbirine yaklaştırdı.
1519’da Amboise’ta öldüğünde geride birkaç bitmiş eser ve yüzlerce fikir bıraktı. Floransa’da hala onun izini taşıyan atölyeler ve eskizler var.
Görsel:https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/02/Michelangelo_Daniele_da_Volterra_%28dettaglio%29.jpg/960px-Michelangelo_Daniele_da_Volterra_%28dettaglio%29.jpg
Michelangelo, genç yaşta Lorenzo de’ Medici’nin dikkatini çekerek Floransa’daki entelektüel çevrelere girdi. Lakin Lorenzo’nun vefatından sonra Floransa’daki ortam ona dar geldi ve Roma’ya taşındı.
İlk büyük başarısı Pietà oldu. Mermerden oyduğu figürlerdeki ayrıntı ve zarafet, onun daha yirmili yaşlarında bir usta olduğunu kanıtladı. Akabinde Floransa’ya dönüp, devasa bir mermer bloktan David’i yonttu. 5 metrelik heykel, Floransa’nın cumhuriyet ruhunu sembolize etti.
Papa Julius II onu Roma’ya çağırdığında, Michelangelo istemeyerek de olsa heykeli bırakıp fırçayı eline aldı. Sonuç ne diye sorarsanız… Sistine Şapeli’nin tavanı. 300’den fazla figür, dramatik sahneler, bir görsel destan.
Hayatının son yıllarında mimarlığa yöneldi ve St. Peter’s Bazilikası’nda çalıştı. 1564’te öldüğünde arkasında bilinen ve tanımlanan sanatın hudutlarını zorlayan bir miras bıraktı.
Görsel: https://www.artkolik.net/wp-content/uploads/2018/12/Raphael-Raffaello-Sanzio-Kimdir.jpg
Raphael, genç yaşta büyük bir usta olarak anılmaya başlandı. Leonardo ve Michelangelo’nun yapıtlarıyla tanıştığında kendi fırça darbeleri de derinleşti.
1508’de Papa II. Julius’un davetiyle Roma’ya taşındı. Burada Vatikan Odaları’nı boyadı. Atina Okulu, bu periyodun en bilinen yapıtlarından biri oldu. Platon ve Aristoteles’in ortasında yer alan figürler, ideoloji, sanat ve bilimin bir ortaya geldiği bir dünya hayalinin sözüydü.
Raphael, heykel ve mimaride de iz bıraktı. Bramante’nin akabinde St. Peter’s Bazilikası projesine katıldı. Lakin en çok fotoğraflarında yakaladığı incelikle tanındı. Kompozisyonlarındaki istikrar ve figürlerdeki zarafet, Yüksek Rönesans’ı tanımlayan estetik oldu.
37 yaşında ani bir hastalık sonucu öldüğünde Roma’daki Pantheon’a gömüldü. Raphael’in yapıtları, Rönesans’ın en sakin yüzlerinden birini temsil ediyor.
Görsel: https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/e/e4/Andrea_Palladio2.jpeg
Palladio, bir taş ustasının oğluydu ve genç yaşına kadar nispeten mütevazı işlerde çalıştı. Daha sonralarda Vicenza’da tanıştığı hümanist Gian Giorgio Trissino, onun yeteneğini fark etti. Trissino’nun dayanağıyla antik Roma kalıntılarını incelemek için Roma’ya gitti. Burada edindiği klasik formlar bilgisi, onun mimarlık anlayışının temelini oluşturdu.
Kısa müddette, Veneto bölgesinde aristokratlar için tasarladığı villalarla ismini duyurdu. En ünlülerinden biri olan La Rotonda, dört cepheli simetrisiyle klasik dünyanın sadeliğini ve görkemini bir ortaya getirdi. Palladio’nun dizaynları estetik olmanın yanı sıra, sahiplerinin toplumsal statülerini de yansıtmayı başarıyordu.
1570’te yayımladığı “I Quattro Libri dell’Architettura” (Mimarlığın Dört Kitabı), Avrupa genelinde de asırlarca mimarlara ilham verdi. Palladio’nun çizgileri, Britanya’dan Amerika’ya kadar çok sayıda sanatçıyı etkiledi.
Rönesans, bireyi; kimliği, kişiliği, yetenekleri ve merakıyla tanımlayan bir periyottu. Bu yıllarda bir insanın ressam olması, tıpkı vakitte mühendis, şair ya da filozof olamayacağı manasına gelmiyordu. Hatta tam tersi… Çok taraflılık bir fazilet sayılıyordu, bugünün tabiriyle “jack of all trades” yani elinden her iş gelen, biri olmak, o periyot için büyük bir meziyetti.
Leonardo da Vinci, anatomi çizimlerinden uçuş makinelerine kadar her alanda denemeler yaptı. Michelangelo hem heykel hem fotoğraf hem de mimarlıkta ustalık gösterdi. Machiavelli, siyasi strateji kitapları yazarken tiyatro yapıtları de kaleme aldı. Bu beşerler, bilginin ve zanaatin birbirinden ayrılmadığı bir dünyanın birinci temsilcileriydi.
Rönesans bireyi kavramı işte burada doğdu. Bir bireyin farklı alanlarda öğrenme, deneme ve üretme gayreti, devrin ruhunu şekillendirdi. Bu anlayış atölyelerden sokaklara, saraylardan üniversitelere kadar yayıldı. İnsan hem düşünen hem yapan bir varlık olarak merkeze yerleşti. Rönesans bireyi, bilgiyi ve estetiği kendi dünyasından çıkararak, yaşadığı kentin sokaklarına, toplumsal hayata taşıdı.
Rönesans’tan beri meydanlarda yükselen heykeller, binaların cephelerini kaplayan freskler ve kütüphanelerden taşan kitaplar, kentleri yaşayan birer sanat yapıtına dönüştürdü. Gidip görenleriniz bilir, bugün İtalya’nın pek çok kentinde ziyaretçiler hala bir açık hava müzesinde üzere hissediyorlarsa, bunun temeli işte o periyotta atıldı. Floransa’dan Venedik’e, Pisa’dan Bologna’ya uzanan kentler, sanat ve niyetin günlük hayata karıştığı yerler haline geldi. Sonraki yazıda Rönesans’ın en büyük atılımlarını gerçekleştirdiği kent Floransa’dan devam edeceğiz.
Gönül isterdi ki bizim kentlerimizde de yani Müslümanların evvelce ve hala yaşadığı kentlerde de bizim büyük alimlerimiz ve buluşları sergilense hem oralarda yaşayanlarımız ve ümmet yani Müslüman milletler görse, bilse, iftihar etse…
Bunlar aslında bu ülkeler ortası turizmi canlandırabilir ve kültür köprüleri kurabilir. Lakin böylece genç kuşaklara sahip çıkabiliriz diye düşünüyorum. Yoksa tarihte kalmış kahramanlık hikayeleri ile değil…
