Yıldız Holding Yönetim Kurulu Üyesi, Pladis ve GODIVA Yönetim Kurulu Lideri Murat Ülker, ferdî internet sitesinde, “Batı Afrika’ya ne yaptı?” başlıklı yazısını yayımladı.
Afrika kıtası, dini metinlerde açıkça söylenmese bile birinci insanın dünyaya geldiği yer olabilir. Birinci insanın zenci olduğu ise zati bir genetik zorunluluktur. Çünkü aslımız zenci olmasa bu baskın gen bir beyazdan sadır olamazdı ki… Neyse ben ukalalık etmeyeyim ve yalnızca kendi bildiğimi sandıklarımı size aktarayım. İster okur, inanır, ister unutursunuz. Ancak sakın kızmayın, canınızı sıkmayın; bu istemediğim bir şey olur.
Müslümanlar özellikle Araplar, Afrika ile ticaret yaparken yaşayışları ile oralarda benimsendiler ve etraflarında Müslüman topluluklar oluştu. Sanırsam bu emsal formda dünyanın birçok yöresinde bu halde cereyan etti; özellikle Pasifik kıyıları, Malezya, Endonezya için geçerli oldu. Daha sonraki yüzyıllarda ise İpek Yolu ticaretinin Batılıların eline geçmesiyle Hristiyan misyonerlerin önü açıldı. Ancak bu misyonerlerin eşlik ettikleri Batılı tacirlerin pek hümanist ve örnek bir davranış sergiledikleri söylenemez, çünkü artık sömürgecilik olmuştu geçerli politika! Rönesans sonrası Avrupa fikrinin Hristiyanlıktan kopması sonucunda Batılı olmak artık inançtan soyutlanmış, izlenen yol Merkantalizm ve sonrasında Kapitalizm ve olağan ki aykırısı Komünizm ideolojisine sarılmak olmuştu. Bence bunlar tanrısız, materyalist dinlerdi. Hal bu türlü olunca da Batının Afrika ve Doğuya ithali lakin toplumsal ve kültürel anlayış olarak sunulmuş; halkların kendilerini yönetim biçimini seçmek hakkı yahut özgürlüğü olarak lanse edilen demokrasi olmuştu. Bu ise halkları yerine nazaran sahipsiz, şaşkın ve kaos içinde bırakmıştı ve fakirleşmişlerdi. Toplumsal hayata yansıması ise giysi, kuşam ve adabı muaşeret, sanat özellikle müzik ve edebiyatta olmuştu.
Kenya, Güney Afrika, Ruanda, Gana ve Mauritius üzere ülkeler global yatırımcılar için cazibe merkezleri. Güney Afrika borsası, Nijerya bankacılık dalı, Ruanda’nın teknoloji atılımları, Etiyopya’nın 5G projeleri, Kenya’nın finansal teknolojileri bunlara örnek gösteriliyor. Afrika’da dikkate paha bir dönüşüm yaşanıyor. Artan orta sınıf, sömürge zıddı önderler, okuryazarlığın yükselmesi ve bağlantı teknolojilerindeki gelişmeler Afrika’nın içinde bulunduğu gerçekliği değiştiriyor.
Türkiye, Afrika genelinde farklı kurum ve kuruluşlarıyla faaliyet gösteriyor. TİKA, Yunus Emre Enstitüsü, Maarif Vakfı, Anadolu Ajansı ve Türk Hava Yolları bunlardan kimileri. Afrika açılım siyasetimiz 2013’te “Afrika İştirak Politikası”na dönüştü. Cumhurbaşkanı ve bakan düzeyindeki ziyaretler, Türkiye Afrika Paydaşlık Tepeleri ile ilgiler güçlendi. 2009’da Abidjan Büyükelçiliği açıldı. 2015-2016’da karşılıklı resmi ziyaretler yapıldı, 20’ye yakın muahede imzalandı. Şu anda Türkiye Cumhuriyeti olarak Afrika ülkelerinde 44 adet misyonumuz var. 62.480den fazla Afrikalı genç ülkemizde eğitim görüyor.
Bugün Nijerya, Lagos fabrikamız büyük bir üretim üssü, Güney Afrika, Nijerya, Gana, Liberya, Morityus, Tanzanya, Kenya, Fildişi Kıyısı, Somali, Mozambik, Zambiya, Gabon, Senegal, Moritanya, Gine, Çad, Gambiya, Ruanda, Libya, Mısırihraç eserlerimizin varış noktaları, hatta Senegal’de BİSKREM yerli addediliyor.
Bir Türk yetkilinin anlattığına nazaran, kıtada Cumhurbaşkanımıza ve Türkiye’ye sahiden büyük bir teveccüh varmış. “Türk” dediğinizde size üç şey söylüyorlarmış: Recep Tayyip Erdoğan, Galatasaray ve Drogba.
Türk Firmalarında Çalışmak için Türkçe Öğrenenler Var! Felix Houphouët-Boigny Üniversitesi’nde vazife yapan bir Türkçe öğretmeni şöyle diyor: “Karadeniz Teknik Üniversitesi mezunuyum. 2021’de buraya geldim. Üniversitede ve okullarımızda Türkçe dersi veriyoruz. Öğrenciler genelde Türk firmalarında çalışmak için Türkçe öğrenmek istiyor.”
Kendimize sormamız gereken soru nedir?
Türk firmaları olarak biz, Afrika’daki fırsatı görebiliyor ve üzerimize düşeni yapıyor muyuz?
Kıtanın büyük bir potansiyeli var, neler olacak; bekleyip göreceğiz diyeceğimi düşünüyorsanız, yanılıyorsunuz. Biz de bu potansiyeli pahalandırmak ve kıtanın gelişimine katkı sağlamak için paydaşlarımızla birlikte çeşitli projeleri hayata geçiriyoruz. Coğrafyayı bilen, kültürü tanıyan beşerler bu işlerimize büyük kıymet katıyorlar. Kante Djeneba hanım, bizim Fildişi şirketimizin lideri, birlikte güzel işler yapıyoruz. Kıtadaki projelerimizi çeşitlendirmeye ve yatırımlarımızı güçlendirmeye kararlılıkla devam edeceğiz.
“Beyond Cocoa” yani Kakao Ötesi projemiz kapsamında, 2021 yılında Ülker Bisküvi bünyesine katılan Değer Besin ve Fildişi Kıyısı merkezli ihracat şirketimizle birlikte, tüm kakao ve çikolata eserlerimizin tedarikini çevresel ve toplumsal açıdan sürdürülebilir halde yönetmek için çalışıyoruz. Bu eforlarımız, 2022’de Sürdürülebilir İş Ödülleri’nde “İş Birliği ve STK” kategorisinde mükafatla takdir edildi.
2018’den bu yana Earthworm Vakfı ile yürüttüğümüz iş birliği sayesinde, Afrika’da tedarikçilerimiz ve kooperatiflerimizle alanda kontroller gerçekleştiriyoruz. Ormansızlaştırmanın önlenmesi, ziraî ormancılık uygulamalarının yaygınlaştırılması, verimli üretim, hakikat gübreleme ve ilaçlama teknikleri ile çocuk işçiliğinin engellenmesi mevzularında eğitimler veriyoruz. Ayrıyeten eserlerimizin ham unsurlarını işleyen Ehemmiyet Besin Karaman ve Silivri fabrikalarımız 2022 yılından bu yana “Fair Trade” sertifikasına sahip.
Sosyal sorumluluk çalışmalarımız kapsamında çocuk işçiliğine karşı farkındalık eğitimleri düzenledik, okul yenilemeleri gerçekleştirdik. Bunun yanı sıra, kakao alımı yaptığımız bölgelerde bayan çiftçilere ve onların çocuklarına taşınabilir sıhhat hizmeti sunduk. Uzun vadede gençlerin ve bayanların güçlenmesini desteklemek, ziraî ormancılığı yaygınlaştırmak, iklim dostu üretimi teşvik etmek ve sorumlu tedarik uygulamalarını hayata geçirmek öncelikli amaçlarımız ortasında yer alıyor.
Çalışmalarımızın ayrıntılarını ve geçmiş raporlarımızı https://www.pladisglobal.com/our-impact linki üzerinden takip edebilirsiniz.
Afrika’nın dününü, bugününü ve geleceğini anlatırken daima alandaki gerçeklere, tarihin bıraktığı tortulara ve bugünkü dönüşüm eforlarına odaklandım. Bunun yanında, problemin bilimsel ve düşünsel bir çerçeveye oturtulmasının da problemlerin tahlilinde tesirli olacağını düşünüyorum. Bu yüzden tam da bu günlerde yayımlanan çok yeni bir akademik mecmuadan kelam etmek yerinde olacak. Mecmuanın ismi “Turkish Journal of International Development (TUJID) – Türk Memleketler arası Kalkınma Dergisi”. Birinci sayısı Temmuz 2025’te çıkan mecmua, memleketler arası kalkınma tartışmalarına Türkiye’nin bakışını, farklı coğrafyalardaki tecrübelerle birleştiren özgün bir platform.
Dergi kendini, Batı merkezli kalkınma paradigmasının hudutlarına ulaşmış olduğu bir periyotta, yeni aktörlerin ve yeni anlatıların ses bulduğu bir alan olarak tanımlıyor. Global eşitsizliklerin, çevresel krizlerin ve jeopolitik kırılmaların ağırlaştığı günümüzde, TUJID bu sorunları Türkiye’nin deneyimleri üzerinden tekrar düşünmek için hayli yararlı bir yer oluşturmuş. Başta Afrika Vakfı olmak üzere, yayında emeği geçen herkesi tebrik ediyorum ve mecmuada yayımlanan iki makaleyi sizinle paylaşmak istiyorum.
The Ecological Impact of Turkish Official Development Assistance in Africa – Türkiye’nin Afrika’daki Resmî Kalkınma Yardımlarının Ekolojik Etkisi
Ergün Aktürk ve Sena Gültekin imzalı makale, Türkiye’nin Afrika’daki resmi kalkınma yardımlarının ekolojik boyutunu mercek altına alıyor. Şimdiye kadar kalkınma yardımları çoğunlukla ekonomik yahut insani taraflarıyla konuşulmuştu, burada sorulan soru ise farklı: Türkiye’nin projeleri doğayı nasıl etkiliyor?
Makale, Afrika’da yürütülen projelerin sırf altyapı ve toplumsal hizmet üretmekle kalmadığını, tıpkı vakitte doğal kaynak kullanımı, ziraî metotlar ve güç tüketimi üzerinde de direkt sonuçları olduğunu gösteriyor. Ormansızlaşma riski, su kaynaklarının idaresi ve iklim dostu üretim teknikleri, Türkiye’nin alandaki projelerinin başarısı için kritik başlıklar olarak öne çıkarılıyor. Müellifler, bilhassa “yardım” söylemi ile ekolojik ayak izi ortasındaki tansiyona dikkat çekiyor. Âlâ niyetli projeler, gerçek planlama yapılmadığında etraf üzerinde olumsuz sonuçlar yaratabiliyor.
Türkiye’nin kalkınma siyasetlerinde çevresel sürdürülebilirliğin artık vazgeçilmez bir kriter olduğu aşikar. Etraf hassaslığı ve kalkınma ortasındaki dengeyi sağlamak, Türkiye’nin Afrika’daki görünürlüğünün geleceğini de belirleyecek temel sıkıntılardan biri olarak değerlendirilmiş.
Development Cooperation as a Tool of International Engagement: The Distinctive Case of Türkiye – Memleketler arası İştirakin Bir Aracı Olarak Kalkınma İşbirliği: Özgün Bir Örnek Olarak Türkiye
Cüneyd Düzyol’un kaleme aldığı bu makale ise kalkınma işbirliğini direkt dış siyaset perspektifinden ele alıyor. Muharrir, kalkınma yardımlarını teknik yahut insani bir faaliyet olmasının yanı sıra, birebir vakitte bir “uluslararası iştirak aracı” olarak konumlandırıyor.
Burada öne çıkan nokta, Türkiye’nin yaklaşımının Batılı ülkelerden bariz biçimde farklı olması. Batı ülkeleri ekseriyetle normatif çerçevelere, yani demokrasi, piyasa iktisadı, yönetişim üzere bahislere yaslanırken; Türkiye’nin söylemi “eşit ortaklık”, “tarihi ve kültürel bağlar” üzere sorunlar üzerine heyeti. Türkiye’nin milletlerarası arenada sergilediği sömürgecilik aksisi güçlü duruşuyla birebir eksende değerlendirebileriz. Bu telaffuz bilhassa Balkanlar, Orta Asya, Afrika ve Orta Doğu’da güçlü bir karşılık buluyor.
Makalede ayrıyeten Türk İşbirliği ve Koordinasyon Ajansı Başkanlığı’nın (TİKA) rolü detaylı biçimde inceleniyor. Türkiye’nin yardımlarının süratli, esnek ve birden fazla vakit talep odaklı olduğuna vurgu yapılıyor. Bu, lokal idarelerde olumlu bir algı yaratıyor; Türkiye’nin “hızla harekete geçen” bir partner olarak görülmesini sağlıyor. Lakin Düzyol birebir vakitte bu modelin risklerine de işaret ediyor: uzun vadeli sürdürülebilirlik, kurumsallaşma ve şeffaflık hususlarında zorluklar olabileceğini söylüyor.
Türkiye’nin kalkınma işbirliği modeli klasik Batı yaklaşımının karşısında güçlü bir alternatif. Lakin bu alternatifin kalıcı olabilmesinin, kriz vakitlerindeki acil yardımların ötesine geçip kurumsal kapasite, tesir ölçümü ve uzun vadeli stratejiyle desteklenmesine bağlı olduğunun da altı çizilmiş.
Afrika’ya gitmenizi, görmenizi ve kültürünü tatmanızı öneririm. Doğal bunların yanında, kıtayı kalkındıracak üretim fırsatlarını keşfetmeyi, kıtanın sesinin gerçek halde ve yanlışsız platformlarda duyulmasını sağlamayı ve Afrika’yla birlikte üretmeyi, şayet imkanınız var ise alanda emek vermeyi yahut verilen emekleri desteklemeyi de ihmal etmeyiniz. Daima söylüyoruz, #mutluetmutluol.
Afrika’nın birinci büyük medeniyetleri, Nil Nehri’nin verimli kıyılarında yükseldi. Antik Mısır, tarıma dayalı iktisadı, dini ritüellerle şekillenen toplumsal yapısı ve üstün mühendislik başarılarıyla dünyanın en güçlü uygarlıklarından biri haline geldi. Firavunlar, halkın gözünde yalnızca bir yönetici değil, tanrısal kral olarak kabul gördü. Ölümsüzlüğe ulaşma isteği, onları devasa yapıları yani piramitleri anıt mezar olarak inşa etmeye yöneltti.
Firavunların sıkı bir merkezi idareyle denetim ettiği toplumsal nizam, ziraî refaha dayanıyordu. Nil’in mevsimsel bolluk periyotları, Mısır’ın güçlü tarım sistemi sayesinde mahallî halkın geçimini sağladı ve ticareti destekledi. Böylelikle Mısır’ın ekonomik ve toplumsal birliğini koruyor, ritüellerle dolu kültürü canlı kalıyordu. Bu durum tıpkı vakitte Mısır’ın varlıklı maden kaynakları ve Nil boyunca gelişen ticarete de yansıyordu.
Firavunlar, halklarının refahını yüksek düzeyde tutmak ve inançları ışığında ilahlarını mutlu etmek için bu zenginliği kullandılar. Nil kıyılarında yükselen kutsal tapınaklar, devrin mühendislik marifetlerini ve Mısır’ın siyasi gücünü yansıtır. Sanırsam Nil havzası asırlar uzunluğu Afrika’nın başka kısımlarından göç alan farklı ırkların yaşadığı bir bölgeydi. Böylelikle Mısır dini ve kültürü bölgede tesirli oldu.
Ekonomik, idari ve toplumsal manada güçlü yapısı sayesinde Mısır hanedanı, komşu topraklar üzerinde geniş bir tesir alanı kurdu. Libya ve Sudan’a kadar uzanan bu tesiri sonucunda Mısır’ın askeri gücü gelişmişti, Güneydeki Nubia ile kurulan ilgiler, Mısır’ın altın muhtaçlığını karşılamanın ötesine geçecek kültürel bir alışveriş başlattı. Mısır, kuzeydoğuda Hititler üzere güçlü medeniyetlerle de ilgiler kurdu. Ramses periyodunda Hititlerle imzalanan Kadeş Antlaşması, tarihin bilinen en eski barış antlaşmalarından biriydi.
Afrika’nın iç bölgeleri ile yapılan ticaret de büyük kıymet taşıyordu. Mısır’ın Nubia ile yaptığı ticaret sadece altınla hudutlu değildi; fildişi, kıymetli taşlar ve hatta egzotik hayvanlar da bu ticaretin bir kesimiydi. Nil Irmağı üzerinden Afrika’nın içlerine uzanan bu ticaret yolları, Mısır’ın ekonomik gücünü beslerken kültürel etkileşimi artırdı. Mısır’ın altın çağında her alanda kazandığı dayanıklılık ve güç, esaslı bir kültür ve inanç sistemi inşa etti. Artık firavun toplumda tanrısal kral olarak kutsanıyorlardı. Halk, firavunu sadece bir başkan değil, ilahi bir otorite olarak görüyor, hem fiziki hem de manevî dünyayı yönettiğine inanıyordu. Bu türlü bir sistem özgün bir din kültürü ve Haman denilen ruhban sınıfla firavuna imanı kaide koşuyordu.
Bu devrin bilimsel ve kültürel tesiri epeyce güçlüydü. Hiyeroglif yazı sistemi, sadece dini metinlerde bilgi transferi için kullanıldı. Hiyeroglifler, tarihte lisanın yazılmasının gelişimine katkı sağlarken, tıp, astronomi ve matematik üzere alanlardaki ilerlemeler başka uygarlıklar için referans oluşturdu. Bu bilimsel ve kültürel miras, vakitle Akdeniz bölgesindeki başka topluluklara yayıldı ve kalıcı bir tesir yarattı.
Antik dünyanın yükselen gücü Roma İmparatorluğu, Afrika’nın kuzey kıyılarını hem ekonomik hem de stratejik avantajları için topraklarına katmak için harekete geçti. Roma’dan evvel, bölgenin en güçlü devleti Kartaca’ydı. M.Ö. 264-146 yılları ortasında Roma ve Kartaca ortasında gerçekleşen Pön Savaşları (1), Akdeniz’in denetimi için iki güçlü devletin uğraşına sahne oldu. Üç büyük savaştan sonra Roma, Kartaca’yı yendi ve bölgeyi kendi denetimine aldı. Kartaca’nın yıkılması, Kuzey Afrika’nın Roma İmparatorluğu’nun egemenliğine geçişini hızlandırdı.
Kartaca döneminin sonlanmasının akabinde Roma, Kuzey Afrika’yı bir tarım ve ticaret merkezi olarak şekillendirdi. Akdeniz boyunca genişleyen Roma ticaret ağı, tahıl, zeytinyağı ve şarap üzere kaynaklarla besleniyordu. Bilhassa tahıl üretimi, Roma’nın kentlerine kaynak sağlamak ve nüfusu beslemek için epeyce kıymetliydi. Roma zamanında bu eserlerin ticareti Akdeniz kıyıları boyunca yaygınlaştı.
Roma İmparatorluğu’nun Kuzey Afrika üzerindeki hakimiyeti, bölgeyi sırf ekonomik olarak güçlendirmekle kalmadı, birebir vakitte kültürü de geliştirdi. Romalılar, Afrika’daki kentleri kendi mimari stillerine nazaran yine inşa etti; amfitiyatrolar, hamamlar ve tapınaklarla süsledikleri bu kentler, artık Roma’nın gücünü ve ihtişamını yansıtan birer vitrindi. Kartaca, Roma’nın Afrika’daki en kıymetli merkezlerinden biri olarak yine inşa edilip büyürken, hem Akdeniz ticaretinde bir düğüm noktası hem de Afrika kıtasında Romalı hayat biçiminin bir simgesi oldu.
Roma periyodunun sonuna hakikat Hristiyanlık dini, Kuzey Afrika’da yayılmış ve bölgenin toplumsal dokusu değişmişti. Hristiyanlığın Roma İmparatorluğu’nun resmi dini haline gelmesiyle, Afrika’da güçlü bir Hristiyan cemaati doğdu. Lakin Hristiyanlık, Kuzey Afrika’da toplumsal birlik getirmekten çok, mezhepsel ayrışmalara yol açarak lokal topluluklar ortasında derin çatışmalara neden oldu. Donatizm üzere mezhepler, Roma’nın dayattığı dini yapıya karşı çıkarak, Afrika’da Hristiyanlık içinde çeşitli görüş ayrılıklarının doğmasına sebep oldu. Roma, bu dini uyuşmazlıkları bastırmak için mahallî yöneticileri görevlendirip baskı uygulasa da Kuzey Afrika’nın toplumsal ve dini yapısı vakit içinde karmaşık bir hale geldi.
Roma İmparatorluğu zayıfladığında Kuzey Afrika üzerindeki hâkimiyeti de azalmıştı. Ekonomik düşünceler, askeri güç kaybı ve Batı Roma’nın gerileyen nüfuzu, bölgenin savunmasız kalmasına yol açtı. M.S. 430’larda, Germen kavimlerinden olan Vandallar, Kuzey Afrika’ya yöneldi. Askeri gücü giderek azalan Roma, Vandalların akınlarına karşı koyamayarak Kartaca’yı kaybetti ve bu Roma İmparatorluğu’nun bölgede kurduğu tertibi temelden sarstı. Vandalların hâkimiyeti, Kuzey Afrika’da uzun yıllar boyunca inşa edilen Roma tesirini büyük ölçüde sildi.
Vandalların Kuzey Afrika’ya yerleşmesi, bölgenin sosyo-ekonomik yapısını derinden etkilediği üzere, Afrika’nın Avrupa ve Akdeniz dünyasıyla bağlarında yeni bir periyot başlattı. Vandal Krallığı, Akdeniz’deki güç istikrarını kendi lehine değiştirdi. Vandal denizcileri, Akdeniz’de geniş bir ticaret ağı kurarak Roma’nın ticaret yollarını kesintiye uğratmaya ve krallıklarını ekonomik olarak güçlendirmeye çalıştılar.
Vandalların dini inançları bölgede Hristiyanlık dini üzerinde tesirli oldu. Aryan Hristiyanlığını (2) benimsemiş olan Vandallar, Roma vaktinde Kuzey Afrika’da yaygınlaşan Katolik Hristiyanlık inancını baskı altına aldı.
Roma’nın Kuzey Afrika’daki izleri bugün bile büsbütün yok olmadı. Latin lisanı, Roma hukuku ve mimarisi, Vandalların idaresinde bile mahallî halk kültüründe varlığını sürdürdü. Roma’dan kalan altyapı, tapınaklar, hamamlar ve tiyatrolar varlığını sürdürdü. Kuzey Afrika’daki Hristiyan cemaatler, St. Augustine üzere sevgililerin izini sürmeye devam etti. Roma İmparatorluğu’nun akabinde Afrika’da yeni bir devir başlıyordu. Zenginlik ve istikrar artık yoktu.
Roma İmparatorluğu’nun çöküşünden sonra Afrika, siyasi ve ekonomik istikrarını kaybetti. Bu gelişme ile birlikte yeni bir güç haline gelen Arapların bölgeye olan ilgisi arttı. Emevi ve Abbasi halifelikleri, İslam’ın yayılması ve Arap dünyasının genişlemesi için Kuzey Afrika’yı stratejik bir maksat olarak gördü. 7. yüzyılın ortalarında, Müslüman Araplar Mısır’ı fethederek Kuzey Afrika boyunca ilerlemeye başladı ve bölgenin toplumsal yapısını, dini inançlarını ve kültürel dokusunu esaslı bir halde değiştirdi.
Arap fetihleriyle birlikte İslam, Mısır ve Nil Vadisi üzerinden Kuzey Afrika’nın geniş topraklarına yayıldı. Bölgenin zenginlikleri Arap kentlerini ve idarelerini besledi, deniyor kitapta ancak biliyoruz ki hakikat Kahire bile Arapça bir isimdir ve Araplar öncesinde bu kentin ismi bile anılmazdı; keza Mısır diye bir ülkeden de bahis yoktu…
İslam, lokal topluluklara yeni bir din ve kültürel kimlik sunuyordu. Bu da birebir inancı paylaşan Araplarla yerli halklar ortasında bir bütünleşme süreci başlattı. İslam ile eski nizam ortasında bir çatışma vardı. Bu süreçte İslam Afrika’nın ücra köşelerine kadar kolaylıkla yayıldı.
Sahra Çölü boyunca uzanan ticaret yolları aracılığıyla Araplar, Batı Afrika’daki kıymetli kaynakları kendi ticaret ağlarına dahil ettiler. Mali İmparatorluğu üzere güçlü devletler İslam’ı kabul edince daha da güçlendi. Mansa Musa üzere Müslüman önderler, zenginliği ile tüm dünyada nam saldı.
Doğu Afrika kıyılarında ise, Arapların tesiriyle yeni kent devletleri ortaya çıktı. Zanzibar ve Kilwa üzere liman kentleri, Arap tüccarlar için köle ve baharat ticaretinin merkezleri haline geldi. Köleler, o günün hakim devletlerinin dünyasında iş gücü olarak kullanılmak üzere Afrika’nın iç bölgelerinden toplanıyordu. Bu köle ticareti, yalnızca Afrika’nın toplumsal yapısında derin yaralar açmakla kalmıyor, birebir vakitte lokal toplulukları zorla göç ettiren, ekonomik bağımlılığa sürükleyen ve toplumsal tertibi yıkan bir “sistem” haline getiriyordu. Köle ticareti, Afrika’nın iç bölgelerinde nüfus kaybı ile birlikte üretimin neredeyse durma noktasına gelmesine ve toplumsal bağların zayıflamasına neden oldu.
İslam’ın ve Arap tesirinin Afrika’da esaslı bir miras bırakmasına karşın; İslam dinine uygun olmayan uygulamalarla Afrika ekonomik bağımlılık, toplumsal baskılar ve kültürel asimilasyon üzere büyük sıkıntılarla karşı karşıya kaldı. Kıta İslam dünyası için bir servet kaynağına dönüşmüştü, lakin kıtada yerliler kendi zenginliklerini kendi faydalarına kullanma özgürlüğünü kaybetmişti.
15.yüzyılın sonlarına gerçek Avrupalı güçlerin Afrika’ya ve kaynaklarına olan ilgisi süratle artmaya başladı. Amerika kıtasının fethedilmesiyle artan iş gücü muhtaçlığı, yeni kaynak arayışını zarurî kılıyordu.Portekizliler, Yeni Çağ’da Afrika’nın batı kıyılarına birinci ulaşan Avrupalılar olarak burada çeşitli ticaret merkezleri kurarak kıtanın kaynaklarını kendi ekonomilerine entegre ettiler. Altın, fildişi ve bilhassa de köle ticareti, Portekizlilerin Afrika ile olan bağlarının temelini oluşturuyordu. Akabinde Hollandalılar, İngilizler ve Fransızlar da kıtanın zenginliklerinden faydalanmak için Afrika kıyılarına yerleşmeye başladılar.
Bu ilgi arttıkça, kıta yeni bir sömürü nizamına sürüklendi. “Orta Geçit (Middle Passage)” olarak geçen bu zorla göç ettirme süreci, tarihin sayfalarında insanlık tarihinin en acımasız olaylarından biri olarak anılır. Köleler, hijyenik olmayan, hiçbir güvenliği bulunmayan gemilerde ağır kurallar altında haftalarca süren seyahatlere dayanmak zorundaydı. Birden fazla bu seyahat sırasında hayatını kaybederken, hayatta kalanlar ise Amerikan kolonilerinde insanlık dışı kurallarda çalıştırılıyordu (3).
Köle ticaretinin Afrika toplulukları üzerindeki tesiri son derece yıkıcıydı. Batı Afrika’daki Benin ve Ashanti üzere krallıklar, köle ticaretine dahil olarak ekonomik yarar sağlıyordu. Bu mahallî krallıklar, kendi güçlerini koruyabilmek ve askeri avantajlarını artırabilmek için Avrupalılarla iş birliği yaparak rakip kabileleri köle olarak satmaya başladılar. Para için kendi halkını satma kusuruna düşenler, vakit içerisinde köle ticaretine bağımlı hale gelerek; “köle ticaretinin kölesi” haline geldiler. İşin toplumsal boyutu da bir o kadar yıkıcı ve dramatikti. İç bölgelerdeki kabileler köle avcılarının baskınına uğrayarak savunmasız hale gelirken, kendi güvenliklerini sağlamak için kaynak elde etmek gayesiyle ya da zenginlik hırsı ile öteki kabileleri köle olarak satan topluluklar ortasında iç savaş ve güvensizlik ortamı doğdu. Orta Geçit’in yarattığı bu toplumsal travma, sırf devrin değil; birebir vakitte kıtanın kültürel bütünlüğünü zedeleyerek Afrika’da kalıcı bir toplumsal yara haline geldi. Kıtadaki bağımsızlık hareketleri köreldi. Zira lokal direnişçilerin giderek azalan kısıtlı kaynakları, Avrupalıların gelişmiş askeri gücü ile çaba etmeye kâfi değildi.
Düşünsenize bir dehşet sineması gibi! Siz ailenizle köyünüzde barış içinde yaşarken aniden haydutlar basıp kimilerinizi zorla alıp götürüyorlar. Gidenlerden bir daha hiç haber alınamıyor; güya ölmüşler. Halbuki müebbeten çalışmaya mahkum olmuşlar, bir angarya için. Kalanlar ise ya babasız ya çocuksuz artık ürkek, korkak yaşayan acizler çünkü işe yarayanlar çalınmış. Artık düşünün kalanların durumunu: Artık aile bağları, gelecek planları, üretim ve inşa faaliyetleri durmuştur. Kimse kimseyle dost değildir, zira artık beşerler birbirlerini yakalayıp satmaktalar…
Ben artık anladım, Afrika halkının kölelik kalktıktan sonra bugün bile miskin, umutsuz, amaçsız, hırsı olmayan insanlarını.
Köle ticareti nihayet sona erdiğinde, sorun çoktan toplumu oluşturan tüm yapılara nüfuz etmiş, onarılamayacak yaralar bırakmıştı. Her lokal başkanın kendisini ve kabilesini koruyabilmek ismine bir başkasına ihanet etmek zorunda kaldığı bu devir, Afrika toplumlarının bir ortada yaşayabilmek yeteneğini elinden aldı.
Afrika nefes alamıyordu. Bu da yetmezmiş üzere, köle ticaretinin sona ermesiyle Avrupalıların kıta üzerindeki tesiri daha artmıştı. Köle ticareti kıtanın geleceğini yok etse bile, en azından belli bir kaynak girdisi yani nakit sağlıyordu. Üretim kapasite ve kabiliyeti yok edilmiş Afrika, artık kendi başına ayakta kalamazdı. Avrupa bu periyotta, kıta üzerindeki ekonomik ve politik denetimini pekiştirdi. Avrupalı güçler Afrika’nın kıymetli kaynaklarına odaklanarak, bu kaynakları kalıcı olarak ele geçirmeye yöneldi. Yer altı zenginlikleri ve doğal kaynaklar, kıtada kurulmak istenen uzun periyotlu sömürge nizamının birinci gayesiydi. 1760 yılında başlayan Sanayi İhtilali, kaynağa açtı. Afrika ise bu açlığı doyurmak için ucuz bir fırsattı.
15. yüzyılın başlarından itibaren Avrupa’nın Afrika üzerindeki ilgisi, kıtanın stratejik pozisyonu ve doğal kaynakları nedeniyle yeni bir boyut kazandı. Bu devirde Avrupalı devletler, Afrika’nın güçlü kaynaklarına ve tüketim potansiyeline sahip olabilmek için kıtada “kalıcı” bir hakimiyet kurmaya yöneldiler.
Sömürge idareleri, Afrika’daki mahallî toplumların toplumsal ve ekonomik yapısını kökten ve sistematik olarak değiştirerek kıtanın iktisadını Avrupa’nın gereksinimlerine nazaran yine şekillendirdi. Ziraî üretim, mahallî halkın geçim kaynağı olmaktan çıkıp Avrupa endüstrisini besleyecek biçimde düzenlendi. Pamuk, kahve, kakao ve kauçuk üzere eserler yetiştiren büyük çiftlikler kuruldu; bu çiftliklerde lokal halk güç kurallar altında düşük fiyatlarla çalıştırıldı. Lokal halkın kendi tarım alanlarını kullanması kısıtlandığı için, kırsal kesimde açlık ve geçim sıkıntıları baş gösterdi. Afrika halkı kendi topraklarında, kendi kaynaklarını Avrupa’ya taşımak için “işçi” olarak çalıştırıldı.
Bu periyotta, Avrupa idareleri lokal halka ağır vergiler yükleyerek onları sömürmeye değişik metotlarla devam etti. Mahallî halk, Avrupa para ünitesinde ödeme yapmak zorunda bırakıldığı için nakit para kazanmak gayesiyle Avrupalı şirketlerde çalışmaya zorlandı. Bu vergi sistemi, lokal iktisatların bağımsızlığını yok etti ve Avrupalı şirketlerin ucuz iş gücü muhtaçlığını karşılayan bir düzenek vazifesi gördü. Tüm bunlara ek olarak, Avrupa ülkeleri Afrika’daki maden yataklarını denetim altına aldı. Bilhassa Güney Afrika’daki altın ve elmas madenleri Avrupalı şirketler tarafından işletildi. Lokal halk bu madenlerde ağır ve insanlık dışı şartlarda çalıştırıldı, madenlerdeki iş gücü eksikliği nedeniyle köylerden zorla göç ettirilen Afrikalıların aile yapıları bozuldu.
Avrupalı sömürgeciler kıtadaki istikrarı bozmak için “böl ve yönet” siyasetini uygulayarak farklı etnik kümeleri birbirine düşman hale getirdi. Sömürge idareleri, kendi çıkarlarını koruyacak lokal önderleri iktidara getirerek toplumu denetim altında tutmaya çalıştı. Klâsik idare sistemleri yok edilerek yerine sömürgeci idarelerin kontrolündeki başkanlar atanırken, bu lokal başkanlar kendi halklarına yabancılaştı ve baskıcı bir idare anlayışı benimsendi. Sömürge idareleri, eğitim, sıhhat ve altyapı alanlarında kıtanın gelişimini ihmal etti. Eğitim sistemleri, sırf sömürge idarelerine hizmet edecek kadar sonlu bir formda kuruldu ve bu da Afrika’nın toplumsal gelişimini sınırlayarak kalkınmasını engelledi. Sömürgeci güçler, kıtanın birçok bölgesindeki toprakları kamulaştırarak yerli halkları bu topraklardan çıkardı ve el konulan bu topraklar büyük Avrupalı çiftlik sahiplerine ya da şirketlere tahsis edildi. Afrika halkı kendi topraklarında çalışamayıp geçimlerini sağlamak için düşük fiyatlarla Avrupalıların sahip olduğu çiftliklerde personel olarak çalışmaya zorlandı. Ben bu türlü çiftliklerde konuk edildim. Her biri o Afrika devletinin vatandaşı olan beyazlar tarafından sahiplenilmiş, akıl almaz büyüklükteydiler. Bir tane çiftlikte şahsen yarım gün otomobil sürüp tekrar de sonuna ulaşamamıştık. Dünyanın en büyük merinos üretim alanıydı. Tüm bu çiftliklerin etrafı çitlerle çevrilmiş ve korunmaktadırlar. Hatta kimi ülkeler ortasındaki hudutlara bile tel çit çekilmiştir. Burada maksat ülkenin mal varlığı olarak görülen yabani hayvanların ülkede kalmasını temin içindir.
Avrupalı devletler, askeri güçlerini artırmak için lokal halkı mecburî askerliğe tabi tuttular. I. ve II. Dünya Savaşları sırasında binlerce Afrikalı genç zorla Avrupa ordularına katılarak kıta dışındaki cephelere gönderildi.
Eğitimde ise temel gaye, sömürge yönetimine hizmet edecek biçimde düzenlenen bir sistemde yetişen küçük bir Afrikalı seçkin kesim yaratmaktı; mahallî yöneticiler, memurlar ve teknik personel… Okullarda verilen eğitim, sömürgecilerin kültürel bedellerini yüceltirken, Afrika’nın mahallî kıymetlerini ve tarihini dışarıda bırakıyordu. Afrika toplumunun büyük bir kısmının bilgiye erişimi engellendi. Kıtada bilim, sanat ve teknoloji alanlarındaki gelişim yavaşlayarak durma noktasına geldi. Fransızca, İngilizce ve Portekizce üzere Avrupa lisanları, kıtanın birçok yerinde resmi eğitim lisanı olarak kabul edildi ve bu lisanların kullanımı, toplumsal statünün bir göstergesi haline geldi. Kendi anadillerinde eğitimden yoksun kalan Afrikalılar, lisan ve kültür açısından kendi kimliklerinden kopmaya zorlandı.
Sömürgecilik baskısıyla oluşan bu nizamın, Afrika’nın gelecekteki bağımsızlık gayretinin temellerini attığını söylemek yanlış olmaz. 20. yüzyılın başlarına gelindiğinde, kıta genelinde sömürgecilik aksisi niyetler yayılmaya başladı. Kendi topraklarında yabancıların “kölesi” üzere yaşamaya zorlanan Afrikalılar hem ekonomik hem de kültürel bağımsızlık arayışına girdi. Bu arayış, sadece ekonomik kaynakları ve siyasi bağımsızlığı kazanmak ile ilgili değildi. Tıpkı vakitte kaybettikleri kültürel ve toplumsal kimliklerini tekrar kazanmak istiyorlardı.
İkinci Dünya Savaşı’nın akabinde, Avrupa güçleri savaştan büyük yıkımla çıkmış ve kıtadaki hakimiyetlerini sürdürmekte zorlanır hale gelmişti. Afrika’daki sömürge idareleri, savaşın tesiriyle zayıflayan Avrupa iktisadı sebebiyle halkların artan bağımsızlık eforları karşısında direnmekte zorlanıyordu. Bu süreçte Afrika’daki entelektüeller ve siyasi önderler, kıtanın kendi yazgısını belirlemesi gerektiğine dair fikirlerini yaymaya başladılar. Bağımsızlık rüzgarları tüm Afrika’da süratle esmeye başlamıştı, kıtanın dört bir yanında sömürgecilik zıddı hareketler güç kazanıyordu.
Bağımsızlık çabaları tek bir bünyeden çıkan örgütlü hareketler değildi, kıtadaki sömürge idarelerinin yapısına ve lokal halkların toplumsal durumuna nazaran değişkenlik gösterdi. Batı Afrika’da, Senegal, Nijerya ve Fildişi Kıyısı üzere ülkelerde bağımsızlık çoklukla barışçı yollarla, müzakerelerle elde edildi. Lakin, Cezayir, Kenya ve Angola üzere ülkelerde, sömürgeci idarelerin direnişi, bağımsızlık gayretini uzun ve kanlı bir savaşa dönüştürdü. Cezayir’in Fransa’dan bağımsızlığını kazanması, sekiz yıl süren şiddetli bir savaşın akabinde gerçekleşti. Bu savaş, tüm kıtanın vereceği bağımsızlık çabasındaki kararlılığın ve halkın gereken bedeli ödemeye hazır olduğunu simgeleyen değerli bir tarihi dönüm noktasıydı.
Afrika’nın bağımsızlık yolundaki gayretleri sırf askeri değil, tıpkı vakitte entelektüel ve diplomatik cephede de sürdü. Kwame Nkrumah üzere Afrika’nın önde gelen başkanları, Pan Afrikanizm ismi altında bir kıta birliği ve iş birliği hareketi başlattılar. Bu niyet, Afrika’nın özgürleşmesinin tek yolunun bir ortaya gelmek ve sömürgeci güçlere karşı ortak bir dayanışma sergilemek olduğu temeline dayanıyordu. Nkrumah’ın önderliğinde Gana, 1957 yılında Afrika’da bağımsızlığını kazanan birinci ülke oldu. Öbür ülkelere de ilham veren bu niyet, Afrika halklarını bir ortaya getirerek kıtanın ortak bir kimlik ve dayanışma ruhu kazanmasına katkı sağladı.
“Sömürgeciler gitti, kaygılar bitti.” üzere olumlu ve hiç de gerçekçi olmayan bir tablodan kelam etmemiz ne yazık ki mümkün değil. Bağımsızlık sonrası Afrika devletleri, ekonomik ve siyasi manada büyük zorluklarla karşı karşıyaydı… Yeni kurulan devletler, Avrupa tarafından hiçbir kritere dikkat edilmeden düzenlenen sonlar ve birbirinden farklı etnik kümeleri barındıran toplumsal yapıları ile önemli iç çatışmalara yer hazırlayan bir ortamda nizam oturtmaya çalıştı. Birçok Afrika ülkesi, geçmişte birbirine düşmanlık besleyen topluluklardan oluşuyordu. Halkın toplum ve devlet ile ilgili olan algıları, şayet var ise, epeyce çarpık ve problemliydi. Afrika sömürge sonrası devirde kağıt üzerinde bağımsızlığını kazanmış olsa bile, devrin bıraktığı tortular siyasi istikrarı sağlayacak bir yapı kurmayı imkansız hale getiriyordu.
Özellikle Ruanda, Nijerya ve Sudan üzere ülkelerde etnik çatışmalar, siyasi güç çabasıyla birleşerek uzun müddetli çatışmalara ve soykırımlara yol açtı. Ruanda’da Hutu ve Tutsi kümeleri ortasında yıllar süren tansiyon, 1994 yılında bir soykırıma dönüştü. Tutsilerle iktidar çabasına giren Hutular, ülkenin dört bir yanında organize katliamlar gerçekleştirerek yüzbinlerce Tutsi’yi ve destekçilerini öldürdü. Yaklaşık 100 gün süren bu soykırımı, Afrika’nın etnik tansiyonlarının en dehşetli örneklerinden biri oldu.
Sudan’da ise Arap Müslüman çoğunluk ile ülkenin güneyindeki siyahi Hristiyan ve animist topluluklar ortasında derin etnik ve dini farklılıklar, iç savaşlara taban hazırladı. 1983 yılında başlayan Sudan İç Savaşı, yaklaşık 22 yıl boyunca sürerek milyonlarca insanın hayatını kaybetmesine ve çok sayıda kişinin yaşadığı yeri terk etmesine sebep oldu.
Kıtanın çeşitli bölgelerinde yaşanan etnik çatışmalar ve iç savaşlar, Afrika’nın bağımsızlık sonrası devirde hudutların ve etnik çeşitliliğin denetim edilmesi konusunda büyük zorluklar yaşadığını açıkça ortaya koyuyordu. Avrupa’nın çizdiği sonlar toplumu bir bıçak üzere keserek derin toplumsal yaralar açmış; tedavi edilmeden üzeri kapatılan yaralar ise vakit içerisinde iltihaplanarak kocaman bir kıtayı açlık, savaş ve belirsizlik içinde bırakmıştı.
Bir çıkış yolu arayan Afrika devletlerinin yardımına tekrar esasen niyetlerinin halis olmadığını bildiğimiz Batı ülkeleri koşacaktı. Afrika devletlerinin ekonomik kalkınma için aldıkları yardımlar borç yükünü artırdı ve sistemi yardımlara bağımlı hale getirdi. Afrika ülkelerinin kendi siyasetlerini özgürce belirleme hayalleri artık bu yardımlar ile imkansız hale geliyordu. “Borç krizi” yolsuzluk ile birleşince, bu yardımlar ülkelerin endüstrileşmesine katkı sağlamaktan çok, onların dışa bağımlı kalmalarına taban hazırlayacak ortamın oluşturulması ve sürdürülmesi için kullanılmaya devam etti.
Tüm bunların yanı sıra, Afrika çevresel meselelerle da gayret halindeydi. Tarım, madencilik ve ormancılık üzere bölümlerde çok kaynak kullanımı, kıtanın doğal istikrarını bozmuştu.
Sömürgeci idarelerin aksi tesiri eğitim ve sıhhat alanında da görüldü. Eğitime ayrılabilen sonlu kaynakla okuryazar olmayan nüfusun oranı arttı, toplumsal ve bilimsel yeterlilik azaldı. Tüm bunlar bulaşıcı hastalıkların yayılmasına neden oldu, sıhhat sorunu bir sıhhat “krizine” dönüştü.
Kırılgan Afrika toplumu, soğuk savaş periyodunun getirdiği global baskılar ve düzenlemelerden etkilenen bölgelerin başında geliyordu. Afrika, ABD ve Sovyetler Birliği’nin tesiri altında bir ideolojik savaşın ortasında kaldı. Birçok Afrika ülkesi, Batı yahut Doğu Blokları tarafından desteklenen rejimlerle yönetildi. Kıta, iki harika güç ortasındaki çabada taraf olmak zorunda bırakıldı. Kimi ülkelerde görülen askeri darbeler, iç savaşlar ve diktatörlük rejimleri bu ortamdan beslendi. Küba ve Sovyetler Birliği üzere ülkeler, birtakım Afrika ülkelerine askeri dayanak sağlarken; Batılı ülkeler ise kapitalist tertibi yaymak emeliyle hareket etti. Afrika’da artık de sosyalist ve kapitalist ideolojilerin gayreti vardı. Halbuki bağımsız Afrika’nın asıl gereksinim duyduğu şey istikrar ve kalkınmaydı.
1980’li yılların başında Afrika’daki birçok ülke bir yandan sömürge devrinin yol açtığı etnik, siyasi ve ekonomik zorluklarla boğuşurken; bir yandan da global ekonomik dalgalanmalar ve düşen hammadde fiyatlarıyla baş etmek zorunda kaldı. Ekonomik istikrar sağlanamıyor, mahallî endüstriler gelişemiyor ve halkın ömür şartları iyileştirilemiyordu. Ancak Afrika çaresiz borçlanmaya devam etti.
IMF ve Dünya Bankası üzere kuruluşlardan borç alarak kısa vadeli ekonomik gereksinimlerini karşılamaya çalışan Afrika devletlerinin birçok, meselelerini çözemediği üzere bir de ağır borçlanma koşullarının yarattığı yeni meselelerle karşı karşıyaydı.
Ekonomik darboğaz, toplumsal hizmetlerdeki zafiyet, eğitim ve sıhhat üzere temel alanlarda gerilemeye yol açtı; AIDS salgını üzere değerli bir halk sıhhati krizi meydana geldi.
Ama karamsar olmayalım, Afrika’da bir tekrar yapılanma hareketi ve bağımsız kalkınma arayışı vardı. Afrika Birliği Örgütü’nün (OAU) uğraşlarıyla Afrika ülkeleri arasında iş birliği, barış ve kalkınma projeleri geliştirilerek kıtada yeni bir dayanışma doğdu. OAU, 1963’te kurulmuş olmasına karşın, 1980 ve sonrasında kıtadaki istikrarsızlık ve yoksullukla gayret etmek için daha etkin bir rol üstlenmeye başladı. Bu süreçte Afrika ülkelerinin kendi ortalarındaki dayanışmayı artırma ve kıtanın sıkıntılarına kalıcı tahliller bulma yolunda kıymetli adımlar atıldı.
yüzyılın başlarında, Afrika ülkeleri uzun süren bağımsızlık uğraşlarının akabinde yine yapılanma ve kalkınma arayışlarına odaklandılar; özgür seçimler, insan hakları ve hukuk devleti prensiplerine dayalı bir siyasi yapı inşa etmeye çalışılıyordu. En önemli maniler yolsuzluk, nepotizm ve etnik bölünmüşlüktü. Kimi ülkeler ilerleme kaydederken, başkalarında otoriter rejimlerin ve askeri darbelerin tesiri devam etti.
Küreselleşmenin tesirini artırması ile birlikte, Afrika milletlerarası ticaret sistemine entegre olmaya başlıyordu. Çin, Hindistan ve ABD üzere büyük ekonomiler, Afrika’nın doğal kaynaklarına olan ilgilerinden ötürü kıtaya büyük yatırımlar yaptılar.
Afrika’nın ekonomik gelişimi, tarım, madencilik ve turizm üzere kesimlerde çeşitli ıslahatlarla desteklendi. Afrika Birliği’nin (AU) 2002 yılında yine yapılandırılması ile ortak kalkınma projeleri ve bölgesel iş birliğinin artırılması gayretleri ivme kazandı. AU’nun kıtadaki barış ve güvenliği sağlamak, yolsuzlukla çaba etmek ve ekonomik entegrasyonu desteklemek konusundaki çalışmaları, Afrika ülkeleri ortasında yeni bir dayanışma ruhu yarattı. NEPAD (Afrika’nın Kalkınması için Yeni Ortaklık) üzere teşebbüslerle, Afrika’nın kendi ayakları üzerinde durması ve global iktisatta rekabet edebilmesi için çeşitli kalkınma projeleri yürütüldü. Lakin bu projelerin kalıcı tesiri ülkeden ülkeye değişiklik gösterdi; birtakım bölgelerde kalkınma hızlanırken, öbür bölgelerde yoksulluk ve işsizlik oranları tıpkı seyirde devam etti.
Kıtadaki istikrarsızlık, kalkınma eforlarını olumsuz etkilemeye devam etti. Sudan, Kongo Demokratik Cumhuriyeti ve Etiyopya üzere ülkelerdeki çatışmaların yarattığı göç dalgaları, sırf insani bir kriz yaratmakla kalmadı, tıpkı vakitte bu ülkelerdeki ekonomik toparlanma süreçlerini de sekteye uğrattı.
2021 yılında yürürlüğe giren Afrika Kıtasal Hür Ticaret Bölgesi (AfCFTA), kıta içi ticaretin artmasını ve ekonomik büyümenin hızlanmasını hedefleyen değerli bir adımdı. Bu mutabakat, kıta içindeki ticaretin maliyetlerini düşürmeyi ve Afrika’nın global iktisatla daha rekabetçi hale gelmesini sağlamayı amaçlıyordu. Ayrıyeten, Doğu Afrika Topluluğu (EAC) ve Batı Afrika Ekonomik Topluluğu (ECOWAS) üzere bölgesel iş birlikleri, ticaret ve kalkınma projelerini desteklemek için kıymetli roller üstlendi.
Birleşmiş Milletler (BM), kıtada barış ve istikrar sağlamak için değerli çalışmalar yürüttü. Sudan’da UNAMID ve Mali’de MINUSMA üzere misyonlar, çatışmaların tahlile kavuşmasına yardımcı olmayı hedeflese de yerel hükümetlerle iş birliği eksikliği ve finansal kaynak yetersizliği nedeniyle büyük ölçüde başarısız oldu.
Kıtadaki güvenlik problemlerini daha karmaşık ve düşünceli hale getiren faktörlerden biri artan terörizm olaylarıydı. Sahel bölgesinde faaliyet gösteren El Esas ve IŞİD irtibatlı kümeler, mahallî idarelerin zayıflıklarını kullanarak bölgede tesirlerini artırdı. Bu kümeler, mahallî halkın güvenliğini daima olarak tehdit etmenin yanı sıra, bölgenin eğitim ve sıhhat altyapısına önemli ziyanlar verdi.
Kalkınmak için yetişmiş beşere muhtaçlık duyan Afrika’da yaşanan göç krizi, bu periyodun en büyük sıkıntılarından biri oldu. İklim değişikliği, siyasi çatışmalar, ekonomik zorluklar üzere çeşitli sebeplerden bilhassa Doğu Afrika bölgesindeki birçok insan daha âlâ hayat şartları arayışıyla göç etmek zorunda kaldı.
Kentleşme arttıkça, kentlerde altyapı yetersiz kaldı. Nairobi, Lagos ve Kinşasa üzere büyük kentlerde gecekondu bölgeleri süratle büyüdü. Kentleşmenin sürat kazanması ile kırsal bölgede ziraî üretim azaldı, ekonomik dengesizlikler arttı. Bununla birlikte, dijital dönüşüm Afrika iktisadında yeni fırsatlar yarattı. Kenya’da taşınabilir ödeme sistemi M-Pesa, kırsal alanlarda finansal erişimi artırarak ekonomik iştiraki güçlendirdi. Nijerya ve Güney Afrika üzere ülkeler ise teknoloji girişimciliği ve yenilikçi tahlillerle ekonomilerini çeşitlendirme eforlarını hızlandırdı.
Afrika’da bayan hakları ve toplumsal cinsiyet eşitliği de bu son devirde daha ehemmiyet kazandı. Kırsal bölgelerde bayanların eğitime erişimlerinin hudutlu olması, erken yaşta evlilikler ve bayan istihdamının düşük düzeylerde kalması, bayanların toplumsal hayata iştirakini engelliyordu. Kimi Afrika ülkelerinde bayan hakları ve cinsiyet eşitliği konusunda ilerlemeler kaydedilse de birçok bölgede bayanların eğitime, sıhhat hizmetlerine ve ekonomik fırsatlara erişimi hala büyük pürüzlerle karşılaşıyordu.
Öte yandan salgın hastalıklar, 21. yüzyıl Afrika’sında hala önemli bir sorun olmaya devam ediyor. AIDS, sıtma, kolera ve ebola üzere salgınlar yayılmaya devam ediyor. COVID-19 pandemisinden en çok etkilenen bölgelerden biri Afrika’ydı. Kıtadaki sıhhat sistemlerinin ne kadar makûs olduğuna hepimiz şahit olduk.
İklim değişikliği gezegenimizin problemi, lakin bundan en çok Afrika bölgesi etkileniyor. Bilhassa Sahra Altı Afrika’da kuraklık ve çok büyük ve vakitsiz iklim olayları, ziraî üretimi aksi etkilerken su kaynaklarının azalmasına, randımanın azalmasına hatta çölleşmeye neden oluyor, kırsalda geçim sorunu artıyor, kırsal nüfus işsizlik ve açlıkla karşı karşıya kalıyor. Büyük Yeşil Duvar Projesi, Sahra Altı Afrika’da çölleşmeyle gayret etmek ve sürdürülebilir tarımı desteklemek için umut verici bir teşebbüs olarak dikkat çekse de daha alınması gereken çok yol var.
Afrika ve Çin bağlarına dikkatli bir bakış atfetmek gerekiyor. Son yıllarda Afrika, kalkınma maksatlarına ulaşmak için global paydaşlık seçeneklerini genişletirken, Çin’le kurulan stratejik iştirakler bilhassa öne çıkıyor. Çin, Afrika’da altyapı projelerine yaptığı yatırımlarla bölge iktisadını destekliyor; yol, köprü, güç santrali, liman üzere projelerle hem ticaret hacmini büyütüyor hem de istihdam alanları yaratıyor. Fakat bu yatırımlar, bir yandan Afrika’ya yarar sağlarken bir yandan da kıtayı Çin’in ekonomik gereksinimlerine hizmet eden bir kaynak pozisyonuna getirme riskini taşıyor.
Peki, bu ilgi Afrika’nın uzun vadede bağımsız olmak dileğine ne kadar uygundur. Bu gerçekten dikkatle yönetilmesi gereken ve kazan – kazan prensibiyle ilerlenmesi gereken bir inisiyatif!
Afrika, Çin’le iştirak stratejisiyle bedel üreten bir üretim merkezi haline gelmelidir. Aksi takdirde daha evvel olduğu üzere gelecekte de bağımsız olamayabilir. Halbuki dış yatırımları ve global entegrasyonu kendi uzun vadeli amaçları doğrultusunda yönetmelidir. Bu, Afrika’nın Çin dış yatırımlarını stratejik bir araç olarak kullanarak iç büyümeyi destekleyip, yenilikçiliği ve yerli endüstriyi güçlendirmesiyle olacaktır. Afrika, artık geleceğe umutla bakmalı; genç nüfusu ve kültürel zenginliği, global arenada daha güçlü bir pozisyona erişmek için kullanmalıdır.
Velhasıl Afrika’ya gitmenizi, görmenizi ve kültürünü tatmanızı, kıtayı kalkındıracak üretim fırsatlarını keşfetmeyi, kıtanın sesinin gerçek formda ve yanlışsız platformlarda duyulmasını sağlamayı ve Afrika’yla birlikte üretmeyi, şayet imkanınız var ise alanda emek vermeyi yahut verilen emekleri desteklemeyi öneririm.
