Yıldız Holding Yönetim Kurulu Üyesi, pladis ve GODIVA Yönetim Kurulu Lideri Murat Ülker, GOYA (Gez, oturma yerinde artık) prensibine dayanarak farklı husus başlıkları altındaki tecrübelerini takipçileriyle paylaşmaya devam ediyor. Bu sefer, Nepal gezisinden tecrübelerini okurlarıyla paylaştı.
Kısa bir müddet evvel Nepal GOYA’sındaydım. TAC Otelleri sahibi Chaudhary ailesinin davetlisiydim. Malum dünyanın her yerinde müşterilerimiz, tüketicilerimiz var. Nepal uzun müddettir gitmek istediğim, merak ettiğim ülkelerden biriydi. Hindistan ile Çin’in ortasında Himalayaların gölgesinde, denize kıyısı olmayan bir ülke. Gidenleriniz, görenleriniz kesinlikle vardır, Nepal üzerine çok şey yazılmıştır lakin Nasreddin hocanın dediği üzere ben de gittim, gitmeyenlere anlatayım…
30 milyonluk nüfusu ile Nepal, dağların sarp coğrafyasında olduğu kadar Katmandu Vadisi’nin yeşil mi yeşil düzlüklerinde de hayatını sürdürüyor. Yeryüzünün en yüksek tepesi Everest dağı da bu topraklarda yükseliyor.
Son yıllarda Nepal üç başlıkla gündemdeydi:
Ama son günlerde Nepal bir hükümet krizi ile sarsıldı. Var olan hükümet toplumsal medyayı erişime kapattı. Bu yasağın nedeni platformların ülkede resmi olarak kayıt altına alınmamış olmasıydı. Ancak birtakım kaynaklar hükümetin gençlerin toplumsal medya yoluyla bir örgütlenme potansiyelini görüp o yüzden yasak getirme yoluna gittiğini yazıyorlar.
Sosyal medya yasağı, yolsuzluk algısı, siyasi nepotizm ve ekonomik fırsat eşitsizlikleri üzere ihtilaflı hususlar genç nüfusun büyük bir öfke patlamasına neden olmuş görünüyor. Açıkçası Nepal’de gençler ortasında telefon kullanımının çok oluşu, gençlerin telefonlarla daima fotoğraf ve vidyo çekmeleri dikkatimi çekmişti. Nedenini, internetin hayli ucuz olması, diye açıklamışlardı.
Protestolar sırasında güvenlik güçleri ile aksiyoncular ortasında çatışmalar çıktı; ne yazık ki onlarca kişi hayatını kaybetti, yüzlerce kişi yaralandı. Kamu binaları ve kimi siyasi önderlerin, iş adamlarının konutları ziyan gördü, birtakım yerler ateşe verildi.
Kısa müddette mevcut Başbakan K.P. Sharma Oli protestolar nedeniyle istifa etti. Parlamento dağıtıldı. Ülkede Mart 2026’da seçim yapılıncaya kadar misyon yapacak süreksiz bir hükümet kuruldu. Bu hükümetin başına, yargıçlık geçmişi olan ve yolsuzluk aykırısı duruşuyla bilinen Sushila Karki getirildi. Birebir vakitte Nepal’in birinci bayan başbakanı oldu. Umarım Nepal kısa müddette yaralarını sarar ve dünyanın her ülkesinden çok sayıda turist çekmeye devam eder. Zira doğasıyla, insanıyla, kültürüyle çok farklı, hoş bir ülke, görseniz öğreneceğiniz birçok yeni şey var.
Nepal’in başşehri Katmandu’ya sabahın erken saatlerinde indiğimizde havalimanının girişinde bizi altın parıltılı, oturan bir Buda heykeli karşıladı. Bize “hoş geldiniz” der üzereydi. Otele gerçek yola çıktığımızda Katmandu’nun yollarında bir sel üzere akan motosikletlerle burun buruna geldik. Daracık caddelerde erken saatlerde bile yeşil trafik ışığı yandığında bir karmaşa, daha sonra nizam, sonra yeniden karmaşa ve bu tüm Nepal gezisi boyunca sürdü.
Bir kavşakta devasa kütüklerden yapılmış, halatlarla bağlanmış bir iskele çıktı karşımıza; halbuki bir şenlik arabasının iskeletiymiş. Bisket Jatra ismi verilen şenlik için hazırlanıyormuş. Baharın gelişiyle Nepal’in en eski, UNESCO’nun Dünya Kültürel Mirası listesindeki Bhaktapur’da yani İnananşehir olarak çeviri edilebilir, ilah heykellerini, putları taşıyan otomobiller sokaklarda dolaştırırmış. Yol kenarında gördüğümüz şimdi tamamlanmamış dev gövde, birkaç hafta sonra yüzlerce insanın omuzlayacağı kutsal bir araca dönüşecekmiş.
Nepal’de aktüel bilgilere nazaran dini dağılım şöyle: Hinduizm %81, Budizm %8, İslam %5, Kiratif, bir lokal din %3, Hristiyan %2, öbür %1. Buda’nın doğum yeri Nepal’de niçin bu kadar Hindu var? Hindu ilahları nitekim 33 milyon puttan mı oluşuyor? En çok tapınılan putlar hangileri? Tüm bu soruların karşılıklarına yazımda yer vermeye çalışacağım, zira bu mevzuyu öğrenmek istedim ve bir uzmanla uzunca sohbet ettik. İnşallah batılı tasvirle sizi yanıltmış olmam.
Neyse kısa bir mühlet sonra Vivanta Kathmandu isimli küçük otelimize geldik.
Daha girişte Hindistan’da olduğu üzere boynumuza khata denilen şallar takıldı. Tibet geleneğinde bu, güzel geldiniz demekmiş ve bir tepsi içinde pirinç taneleri ve ortasında kırmızı boya; otel vazifelisi gülümseyerek alnımıza bu boya ile nokta koymak istedi. Ben bunu Hindistan’da da görmüştüm, ustalıkla kaçındım. Nepal’de konuğun alnına sürülen bu kırmızı işaret, uğur getirirmiş. Ben bu türlü şeylere inanmam.
Daha sonra küçük bir kahvaltı yaptık. Hindistan’da olduğu üzere Nepal’de en zorlandığımız kısım yiyecekler oldu. En yaygın içecek masala çayı. Siyah çay, süt ve su ile kaynatılıyor, içine tarçın, karanfil, kakule, zencefil ve karabiber ekleniyor ve şekerle tatlandırılıyor.
Katmandu Vadisi’nin güneyinde, tarih boyunca “güzelliğin şehri” diye anılmış Patan yahut namı öteki Lalitpur bizi bekliyordu. Kısa kahvaltıda pirinç unundan yapılan kızarmış ekmek sel roti, unla yapılan yassı ekmek çahapati, patatesli zerzevat yemeği aloo tarkari vardı.
Yolda asıl işimiz GOYA’yı ihmal etmedik. Şu anda Nepal’de üretimimiz yok, eserlerimiz Hindistan’dan geliyor. Rekabeti görmek ve raflardaki pozisyonumuzu gözlemlemek benim için keyifli oluyor. Nepal’de raflar çok renkli ve hareketli idi. Eserlerimizin pozisyonlanması da takdire şayandı, hatta çok idi.
Patan Müzesi Durbar Meydanı’nın orta yerinde kırmızı tuğla saray kompleksi içinde yer alan bir müze. İçeride Nepal’in geçmişindeki Malla hanedanlığı devrine (1200-1769) ilişkin bronz putlar, ince işçilikli kabartmalar, altın varaklı figürler vardı. Bir galeride sarkan dev bronz çanda şık bir bayan figürü kabartması yer alıyordu. Meraklıysanız hepsinin bir hikayesi var.
Patan Müzesi aslında hanedanlığın sarayı imiş. 1990’larda Avusturya hükümetinin iş birliği ile müzeye dönüştürülmüş. Rehberimizin anlattığına nazaran müzede sergilenen yapıtların çoğunluğu erkek ve dişi putlar, ahşap oymaları, ömür döngüsü rölyefleri, kapılar ve çeşitli sembollerden oluşan Hindu ve Budist sanat eserleri…
Müzenin en farklı yeri ise hoş avlu manasına gelen Sundari Chowk; avlunun ortasında, taş kabartmalarla süslü Tusha Hiti isimli çukur banyo, suya inen merdivenlerin iki yanında put figürleri dizilmiş.
Bir saate yakın müzeyi gezip yapıtları inceledikten sonra, müzenin etrafında biraz yürümek istedim, diğer bir dünya, diğer bir Nepal gördüm. Dar sokaklarda küçücük dükkanlar vardı. Bakırcılar sokak boyunca çekiç darbeleriyle levhaları dövüyor. Parlak ibrikler, bakır kaplar üst üste dizilmiş. Bir kapının arkasında ahşap ustası talaşların içinde bir pencere kafesi oyuyordu. Katmandu Vadisi’nde yaşayan Newar halkının geliştirdiği Newar mimarisinin ince ahşap işçiliğinin yansımaları imiş gördüğümüz; zanaatkarlar müzede gördüğümüz sanat yapıtlarına benzeri ahşaptan oyma taklitler yapıyorlardı. Biz de birkaç tane el işi, göz parıltısı ahşap oyma eser aldık.
Ve iştah açıcı kokular, kızgın yağda kızaran lokma tatlısı, gulab camun, burada jeri diyorlar. Yanında sokak tezgahında asılı muzlar, yeşil Hindistan cevizleri, çeşitli yöreye has meyveler… Bir öbür sokakta kurutulmuş tuzlu balık yığınları, çuvallarda kırmızı biberler… Hayatın tatlı, tuzlu tüm tatları lakin keskin, yan yana sergileniyor. Bizim pazarlarımız üzere lakin daha fakir bir görüntü.
Kıvrılarak ilerleyen sokağın sonunda küçücük bir mahalle tapınağı çıktı önümüze; dizilmiş adak pirinçleri, yanmış tütsüler, zincirde asılı çanlar… Nepal’de tapınak her köşe başında, her konutta tapınak var; malum 33 milyon da türlü put varmış!
Öğle yemeğini Bhaktapur’daki tarihî bir avluda, Mul Chowk lokantasında yedik. Beyaz şemsiyelerin altında serin avlu, tuğla duvarların ortasında otantik bir yerdi. Burada da meydanın ortasında bir Buda putu bizi selamlıyordu. Zati en çok sergilenen ikramlık eşya da değişik ölçü ve biçimdeki Buda putları.
Aynı avluda bizi diğer bir sürpriz bizi bekliyordu: Türkçe konuşan bir halı satıcısı, duvarlarda İran, Türk ve Nepal halıları; adamın elinde “Oriental Rugs, Volume 4: Turkish” kitabı… Nepal’in kalbinde Katmandu’da Anadolu desenlerinden kelam etmek, aslında kültürlerin nasıl ve nerelerden etkilenerek formlandığı hakkında beni düşündürüyor.
Öğleden sonra Bhaktapur’a vardık, kent adeta bir açık hava müzesi. Tuğla döşeli meydanlarda, saçaklarından kırmızı püsküller sarkan ahşap pagodalar. Çabucak yanında taş merdivenlerine putların dizildiği Şikhara tapınakları Vatsala Durga ve Siddhi Lakshmi var. Burada o kadar çok tapınak var ki, birbirinden ayırt edemiyorsunuz. Lakin 55 Pencereli Saray görülmesi gerekenlerden biri…
Nepal’de rastgele bir yeri gezerken bir köşede yeni evli gençleri düğün fotoğrafı çektirirken görmeniz mümkün.
Birden karşınıza dikili sütunda dua eden bir kral figürü çıkabiliyor, mesela Bhupatindra Malla Sütunu; buradaki heykellerin ve sanat yapıtlarının birden fazla sarsıntıda ağır hasar görmüş ve tekrar inşa edilmiş.
Bir açıklama borçluyum size; Katmandu Vadisi Katmandu, Patan ve Bhaktapur olmak üzere üç tarihi kentten oluşuyor ve her birinde bir Durbar Meydanı var. Durbar, kraliyet sarayı demek yani bir anıt yahut müze gezerken aslında eski krallıklara ilişkin sarayları geziyorsunuz.
Katmandu’yu kıyı köşe gezerken önünüze daima Hindistan’daki üzere küçük kiranalar yani bakkallar çıkıyor. Sayısının 300 bin olduğu varsayım ediliyor. Bhaktapur açık hava müzesinden çıkıp bir mandala sanat atölyesini gezmeye giderken ben tekrar bakkalları goya’ladım. Hem bizim eserleri hem rakip eserleri inceledim. Farklı kültürlerde farklı ülkelerde eserlerimizi en ücra köşelerde bile görmek, şükrolsun takdire şayan!
Daha sonra yürüyüp öteki bir sanat atölyesinin kapısından içeri girdik: “Traditional Thanka Painting School.” Burada iki farklı kavramdan kelam edeyim biri Thanka; Tibet ve Nepal geleneğinde dini fotoğraf ya da rulo tablo. İpek, pamuk ya da keten üzerine yapılır çoğunlukla kumaş bordürle çevrilir ve duvara asılır. Mevzuları Buda (Nirvanaya ulaşmış) ve bodhisattvalar (Nirvana’ya ulaşmayı reddedip geriden kalanları kurtarmaya devam eden), ilah ve tanrıçalar, dini sahneler, mandalalar. Hedef yalnızca süs eşyası değil birebir vakitte bilgisiz halka buda öğretisi kazandırmak. Mandala ise kozmosunun bütünlüğünü simgeleyen geometrik şekillermiş.
Okulun içinde sükun vardı; rengarenk tablolar bir ahenk içindeydi. Ortadaki dev tablo, iç içe geçmiş kareler ve dairelerle kozmosun haritası, mandala imiş. Bir başkasında kırmızı fon üzerinde spiral üzere yazılmış mantralar. Öteki bir tabloda lotus çiçekleri içinde bija heceleri. Her biri meditasyon, dua, tahsil için kullanılan kutsal fotoğraflarmış. Mandala sırf sanat değil; bir cins kozmik pusula diyorlar. İnanmak isteyene inandığı her şey bir pusula esasen. İnsan şaşırtmasın yolunu kâfi.
Sonra üst kata çıktık, küçük odalarda atölyeler ve mandala çizen genç sanatkarlar vardı. Natürel ki bu mandalaları kıssalarla bezeyip satmaya çalışan tezgahtarlar da… Hikayeleri dinledik oldukça, birini sorularımla bezdirdim, lakin karşılık aldığımı söyleyemeyeceğim.
Sanat Atölyesi ziyaretini bitirip dönerken daha evvel geçtiğimiz meydanda birçok heykelin yanında, fotoğraf için sıra beklenen aslan heykellerinin önünde Tiktok ve “zamanın ruhu” gerçeği ile karşı karşıya geldik. Herkes özellikle gençler anında enstantane yaratıp, canlı yayınlıyorlardı. Biz de tırmandık ve çektirdik fotomuzu.
Gün batımında bizi bu diyarlara davet eden Nepal’in bilinen Chaudhary ailesinin meskenine ziyarete gittik. Girişte çok kollu, azman bir Ganeşa putu heykeli bizi karşıladı. Hinduizm’de manileri kaldıran put Ganeşa eşikte konuğa yol açıklığı demektir.
Akşam yemeği gümüşten bir thali tepsisi içinde geldi. Daha evvel de belirttim, kuşkusuz yemekler lokal kültür için harika olabilir ancak natürel ki biz yerken biraz zorlandık, hatta bazen aç kalıp lavaş kıvamındaki rotilerle yetindik.
Yemek bitince masaya içinde su ve küçük bir limon dilimi olan bir bakır kase bırakıldı, parmak kasesi yani Güney Asya sofralarında yemek sonrası elleri arındırmak için sunulan küçük lakin manalı bir ayrıntıdır, sakın içmeyin kant üzere. Gecenin sürprizi ise bir aktiflik nedeniyle Nepal’e gelen Roberto Carlos’un davetliler ortasında olması idi. Haliyle mevzumuz Fenerbahçe oldu ve hasret giderdik.
Bir günün sonunda geriye kalan sadece gördüğümüz yapılar değil. Patan’ın art sokaklarında dövülen bakır sesleri, Bhaktapur’un tuğla kokusu, thangka atölyesinde çizilen ince fırça darbeleri, Chaudhary ailesinin sofrasında sohbetler…
Nepal hala zelzelenin yaralarını sarıyor, ekonomik dengesizlikle uğraşıyor, lakin bütün bunların ortasında ziyaretçilerini Buda’nın gülümsemesiyle, khata şalının saflığıyla, tika merasiminin sıcaklığıyla karşılayan bir ülke. Sanırım onları hoş günlere ulaştıracak kıymetler de bu “sıcaklıktan” kaynaklanan değerler…
Sonraki yazıda Nepal Gezisi’ne devam edeceğiz. Sanki Everest’i nasıl gördük?
