22 Aralık’ta Irak’ın başşehri Bağdat’taki Yeşil Bölge’de ABD’nin Bağdat Büyükelçiliğini gaye alan ağır füze saldırısının ardında olduğu teziyle Irak’taki milis güçlerinin çatı oluşumu Haşdi Şaabi bünyesinde İran’a yakın Şii milis kümesi Asaib Ehlil Hak’ın (AAH) üyeleri gözaltına alındı. AAH milisleri 25 Aralık’ta tutukluların hür bırakılması talebiyle Bağdat sokaklarında gövde gösterisi yaparken, Irak’taki en aktif Şii milis güçlerinden İran takviyeli Ketaib Hizbullah (KH) önderlerinden Ebu Ali Askeri’nin, Irak Başbakanı Mustafa el-Kazımi’ye hitaben “Vakit, onun kulaklarını keçiler üzere kesmek için nitekim çok uygun. Onu o vakit ne İran istihbaratı ne Amerika CIA’yi ne de ülkenin çıkarları için açıklamalarda bulunanlar koruyabilir” istikametindeki açıklama yaptı. Neredeyse kırk yıldır savaş, ekonomik ve siyasi travmalarla yüzleşen Irak’ta yükselen milisleşme kültürü siyasetin çıkmazını derinleştiriyor. IŞİD’in bıraktığı fiziki ve insani enkazın içinden hala çıkamadığı, ABD ile İran ortasında devam eden tansiyonun Irak alanına yansıdığı, düşen petrol fiyatları ve Kovid-19 salgınının iktisada ziyan verdiği ve Ekim 2019’dan bu yana devam eden ve bir başbakan iki başbakan adayı eskiten hükümet zıddı protestoların öfkesinin dinmediği Irak’ta Mayıs 2020’de vazifeye gelen Başbakan Mustafa el-Kazımi’nin milisleşme kültürüyle baş etmesinin sıkıntı olacağı anlaşılıyor.
Nüfusunun yarısından fazlası Şii olan Irak’ın, ABD’nin 2003’teki işgaline kadar Sünni başkanlarca yönetilmesi ve maruz kaldıkları sistematik baskı tabiatı itibariyle protest ve muhalif kültüre sahip Şiileri her devirde hükümete karşı teyakkuzda tuttu. Bilhassa 1980’de başlayan İran-Irak savaşı Irak’ta yükselen İran yanlısı milisleşme kültürüne çarpan tesiri yaptı. Gerçekten 1983’te Irak’ta periyodun en büyük Şii siyasi partisi Irak İslam İhtilali Yüksek Konseyi’nin silahlı kolu olarak Saddam Hüseyin idaresindeki Baas Partisi’ne karşı savaşmak için kurulan Bedir Tugayları, 2003 işgalinden sonra yine örgütlenerek günümüzde Haşdi Şaabi’nin belkemiği olan Bedir Örgütü ismini aldı. Haydi el-Amiri tarafından komuta edilen ve bugün Irak ordusuyla polis gücünde epeyce faal olan örgüt İran›ın Irak›taki en eski vekil gücü.
2003 işgaliyle birlikte ABD’ye karşı çaba telaffuzuyla güçlenen Sünni ve Şii milisleşme kültürü İran yanlısı Şii milislere yenilerinin eklenmesini kolaylaştırarak Tahran yanlısı güçleri Irak alanında yerleşik aktörlere dönüştürdü. 2003 sonrası sistemde epeyce faal olan Şiilerle birlikte İran yanlısı güçler de sistem içerisindeki durumlarını tahkim etti. Bilhassa IŞİD’in 2014’te Irak topraklarının neredeyse üçte birini işgal etmesi İran yanlısı Şii milislere fırsat kapısı araladı. Gerçekten ülkenin en büyük dini otoritesi Ayetullah Ali Sistani’nin ülkelerini ve kutsal yerlerini savunmak gayesiyle gücü yeten herkesin silahlanmasına ait davette bulunmasıyla IŞİD’e karşı savaşan tüm milisler Haşdi Şaabi çatısı altında birleşti. Böylelikle bünyesindeki birçok kümeyle monolitik bir görünüm sergilemeyen Haşdi Şaabi 150 bin kişilik bir orduya dönüştü. Bedir Örgütü, AAH ve KH üzere İran yanlısı milis kümeleri Haşdi Şaabi bünyesinde elde ettikleri askeri güç vesilesiyle sosyolojiye erişimde de faal alan yakaladı. Hakikaten İran yanlısı Şii kümelerin oluşturduğu Fetih İttifakı’nın Mayıs 2018 seçimlerinde IŞİD’e karşı verilen çabanın ve sosyolojiyle temasın başarılı bir yansıması olarak parlamentoya en güçlü ikinci küme olarak girmeyi başarması, milis-siyaset ayrımını epeyce geçişken bir forma dönüştürdü. Bugün bu form hükümet aksisi protestolara şiddetle müdahale ettiği üzere siyasetin kararlarına nüfuz etme, ABD’nin Irak’taki varlığına karşı çıkma yahut başbakanın kim olacağına kadar her bahiste kelam söyleyebiliyor.
3 Ocak 2020’de İran İhtilal Muhafızları Kudüs Güçleri lideri Kasım Süleymani ile Haşdi Şaabi Heyeti Lider Yardımcısı Ebu Mehdi el-Mühendis’in Bağdat’ta ABD hava akınında öldürülmesinin akabinde İran yanlısı Iraklı güçler alanda ABD aykırısı aksiyon dozunu artırırken, yasal tabanda de Amerikan güçlerinin ülkeden çıkarılması konusunda efor gösterdi. Gerçekten Haydi el-Amiri liderliğindeki Fetih İttifakı’nın teşebbüsleriyle 5 Ocak 2020’de Amerikan ve yabancı güçlerin ülkeden çıkarılmasına ait karar Irak Parlamentosunda oybirliğiyle kabul edilmişti. Lakin ABD güçlerinin ülkeden büsbütün çıkmaya yanaşmaması İran takviyeli milisleşme kültürünü yeni bir boyuta taşıyarak Usbat es-Sairin, Ashab el-Kehf ve Kabdat el-Hüda üzere onu aşkın “gölge milis” kümelerinin ortaya çıkmasını tetikleyerek İran yanlısı kümeleri hesap sorulamaz kıldı. Çünkü son devirde ABD’nin direkt gayesine maruz kalmak istemeyen İran yanlısı milisler bu yolla sorumluluğu üstlerinden atarken, Bağdat hükümeti her seferinde Şii milislerin kontrolsüzlüğü nedeniyle ABD’nin baskısına maruz kalıyor.
Üzerindeki İran hegemonyasını kırmak için 2016’da Haşdi Şaabi’ye resmi bir hüviyet kazandırılarak içerisindeki dağınıklığın giderilmesi ve denetimsiz milislerin güvenlik güçlere entegre edilmesi amaçlansa da muvaffakiyet elde edilmedi. Kazımi de Haziran 2020’de Haşdi Şaabi’nin tekrar yapılandırılmasına ait kararnameyle örgütün kentlerdeki tüm askeri ofislerinin kapatılması, milis güçlerin isimlerinin yerine “alay” yahut “tugay” üzere resmi askeri tabirleri kullanmasını kural koşsa da bahisle ilgili uzaklık alınamadı.
İran yanlısı milis kümelerin son periyotta ABD güçlerine yönelik hücum dozunu artırması Şii milislerle Başbakan Kazımi’yi karşı karşıya getirdi. Gerçekten son gerilimde AAH lideri Kays el-Hazali, üyelerinin bir an evvel özgür bırakılmasını isterken, kararı yargının vereceğini belirten Kazımi “Ülkenin absürt maceraya sürüklenmemesi için sükûnet daveti yaptık. Fakat gerektiğinde karşı karşıya gelmeye hazırız” dedi. Bağdat sokaklarında AAH mensuplarının gövde gösterisi yapmasına karşılık Kazımi de yanına Terörle Mücadele Kurumu (TMK) kumandanlarını alarak başşehir sokaklarında uzunluk gösterdi. Bununla birlikte Kazımi’yi kulaklarını kesmekle tehdit eden KH başkanlarından Askeri’ye tutuklama kararı çıkarıldı. Kazımi’nin İran›a yakın milis güçlere karşı bu yürekli ataklarla devlet egemenliğine ziyan veren bu çıkışlara taviz vermek istemeyeceği anlaşılıyor. Hatırlanırsa, Haziran’da TMK güçlerinin, Bağdat Havaalanı ve ABD’nin Bağdat Büyükelçiliğine roket saldırısı düzenlediği gerekçesiyle KH’ın 14 milisini gözaltına almasından kısa müddet sonra salıvermesi, Haşdi Şaabi’yi denetim altına alma kelamı veren Kazımi’nin popülaritesine önemli ziyan vermişti. Bu açıdan Kazımi’nin son gerilimlerdeki tavrı İran yanlısı milislere karşı rüştünü ispat açısından epey kritik.
Sistani tarafından temsil edilen Necef ile Ali Hamaney tarafından temsil edilen Kum ortasındaki Şiiliğin merkezi olma çekişmesi, Haşdi Şaabi’nin kuruluşundan çabucak sonra örgüte de yansıyarak Sistani taraftarı milis güçlerinin örgütten ayrılma taleplerine kadar uzadı. Öte yandan, Kazımi’nin siyasetleri İran ile münasebetlerini gizlemeyen Haydi el-Amiri liderliğindeki Fetih İttifakı ve Nuri el-Maliki liderliğindeki Kanun Devleti Koalisyonu üzere Şii kümeler tarafından eleştirilse de Sistani’nin yanı sıra Iraklılık kimliğini önceleyen Mukteda es-Sadr, Haydar el-İbadi ve Ammar el-Hekim üzere önde gelen Şii önderler tarafından takviye görüyor. Gerçekten son gelişmelerin akabinde Sadr’ın “Irak, ABD ve İran ortasındaki çatışma alanının kurbanı oldu. Pahalı komşumuz İran İslam Cumhuriyeti Irak’ı kendi çatışma alanı yapmaktan vazgeçmeli” istikametindeki açıklaması, Kazımi’ye verdiği dayanağı ve Irak’taki Şii meskeninin giderek ayrıştığını göstermesi açısından kıymetli.
İran takviyeli milislerin agresif tavırlarını 3 Ocak 2020’de Süleymani ve Mühendis’in öldürülmesinin yıldönümünün yaklaşmasıyla da ilişkilendirmek mümkün. Mevcut tablo bu suikastların yıldönümünde mümkün büyük bir aksiyon sonrası daha karmaşık bir hal alabilir. Çünkü ABD yaptırımları ve Süleymani suikastıyla Irak’taki aktifliğini nispeten kaybeden İran, tansiyonu tırmandırarak gücünü tahkim etme arayışında bulunacağı üzere Trump’ın yerine vazifesi alacak Biden’la pazarlık konusunda tartısını sergilemek isteyebilir. Hakikaten İran’ın Irak’taki hegemonyasından rahatsızlık duyan Kazımi, AAH ve KH ile yaşadığı tansiyonun çabucak akabinde Tahran’a bir heyet göndererek İran’ı tansiyonun düşürülmesi konusunda ikna etmeye çalıştı.
Öte yandan, 2003 sonrası devlet aygıtının yıkılması, yolsuzluk, istikrarsızlık, adalet eksikliğinin milisleşme kültürünü beslemesi, Irak’taki devlet kurumsallaşmasını engelledi ve güvenlik bölümündeki ayrışmaları derinleştirdi. Irak güvenlik güçlerinin resmi kesimi olan Haşdi Şaabi bünyesindeki İran yanlısı milislerin kontrolsüzlüğü mevcut sisteme ziyan veriyor. Hükümeti milislerden müdafaa, güvenlik kesimi ıslahatı ve hukukun üstünlüğü konusunda kararlılık kelamı veren Kazımi’nin bu ayrışmaya son vermemesi halinde Haziran 2020’de yapılması planlanan seçimler tehlikeye girebilir ve Süleymani’nin vefatından sonra İran’ın Irak’ta sınırlanmak istenen tesiri aksine dönebilir. Ayrıyeten, her ne kadar seçimlerde aday olmayacağını açıklasa da ikinci periyot başbakanlık için en ülkü figür olarak görülen Kazımi’nin milisleşme kültürüne karşı gayreti çok sıkıntı olsa da bu realiteyle savaşmaması halinde sokağın ve Sistani başta olmak üzere öbür Şii kümelerin takviyesini yitirmesi olası. Bu açıdan İran takviyeli Iraklı Şii kümeler ile hükümet ve öteki Şii kümeler ortasındaki güç gayretinin yazgısını belirlemesi beklenen seçimlere kadar bu tansiyonun sürmesi beklenebilir.
