Türk Dünyasının değerli ve öncü şahsiyetlerinden biri olan İsmail Bey Gaspıralı, Ankara ATO Congresium’da düzenlenen anma ve belgesel birinci gösterim programıyla yad edildi.
Kültür ve Turizm Bakanı Mehmet Nuri Ersoy merasimde yaptığı konuşmada Türk dünyasının fikir ve çaba hayatına damga vuran Gaspıralı’nın sadece bir yayıncı değil, tıpkı vakitte eğitim, siyaset ve fikir alanında büyük bir öncü olduğunu vurguladı.
Ersoy, “İsmail Bey Gaspıralı, kendine belirlediği son maksat olan “Dilde, Fikirde, İşte Birlik” şiarını gerçekleştirmiş bir insandır.” dedi.
Gaspıralı’nın sadece bir fikir adamı değil, tek başına bir devletin üstesinden gelebileceği işleri başarabilmiş bir şahsiyet olduğuna dikkat çeken Ersoy, “Bunu da çarlık rejiminin, dünyada eşine az rastlanır baskı ve zulüm idaresi altında gerçekleştirmiştir. Çünkü bu idareye muhalif ulusal ve manevi fikirleri lisana getirmenin en âlâ ihtimalle Sibirya sürgünüyle fakat çoğunlukla direkt mevtle sonuçlandığı o yıllarda bırakın söylemeyi, kelam konusu fikirleri harekete, yapıta ve hizmete dönüştürebilmiştir.” Tabirlerini kullandı.
Bakan Ersoy, Gaspıralı’nın genç yaşta ötekileştirmeyle karşılaştığını vurgulayarak, Moskova’daki Slavcılık ve Rusçuluk akımlarının en ağır devrinde kimliği nedeniyle nefret öznesi haline getirildiğini söyledi. Ersoy, “İsmail Bey daha onlu yaşlarının ortalarına gelmeden, askeri eğitim aldığı Varonej ve Moskova’da ötekileştirmenin, kendi olmayı seçtiği için bir nefret öznesi haline getirilmenin ne demek olduğunu görmüş, şahsen yaşamıştı.” kelamlarıyla bu duruma dikkat çekti.
Genç yaşta dik duruşundan ödün vermediğini lisana getiren Ersoy, onun 16 yaşında Osmanlı ordusuna katılmak için İstanbul’a gitmeye çalıştığını, lakin yakalanarak Harp Okulu’ndaki eğitiminin sonlandığını hatırlattı. Bu olayın Gaspıralı’nın hayatında bir dönüm noktası olduğunu belirten Ersoy, sonrasında öğretmenlik yılları, Avrupa seyahatleri ve devrin fikir insanlarıyla kurduğu bağların onu büyük uğraşına hazırladığını kaydetti.
Ersoy, Gaspıralı’nın uğraşının sadece doğduğu topraklarla hudutlu olmadığını vurgulayarak, “Onun gayesi ateş çemberine alınmış koca Türk dünyasının tamamıydı.” dedi.
“Onun en büyük, en kıymetli ve öncelikli uğraş alanı Türk lisanıdır. Türk dünyasının kendisine vurulan fikrî zincirlerden, bilgisiz bırakılma gayretlerinden ortak bir lisan aracılığıyla; genel olarak dünyada ve özelde de Türk dünyasında olan bitenlerden yanlışsız halde haberdar olursa kurtulabileceğine inanmıştı. Bu sayede Türkler, coğrafik aralıkları ortadan kaldıran muazzam bir köprü ile birbirlerine kenetlenmiş olacaktı. İşte Tercüman Gazetesi ya da tam ismiyle “Tercüman-ı Ahval-i Zaman” bu inanmışlığın eşsiz sonucudur. Anadolu Türkçesi, İsmail Bey’in Türk dünyasının ortak lisanı ne olmalı sorusuna verdiği yanıttı. Buna ek olarak lisanımızdaki Arapça ve Farsça tesirini en aza indirmek için onların yerine Tercüman Gazetesi’nde Türk lehçelerinden uygun sözler kullanmaya da ihtimam göstermiştir.”
Ersoy, Tercüman’ı çıkarma çabasının akabinde gazetenin bütün Türk dünyasına ulaştırılabilmesi için yaşanan zorlukları hatırlatarak, bununla da yetinmediğini, bayanlara yönelik Alem-i Nisvan, çocuklara yönelik Alem-i Sübyan, haftalık Millet gazetesi ve Kahire’de En-Nahda üzere yayınlarla da sesini duyurduğunu söyledi.
“Tek bir adam koca bir devletle, o devletin Türk dünyasını parçalamak ismine en etkin çalışan misyoneri Nikolay İlminskiy ile gayret etmiş ve galip gelmiştir.” diyen Ersoy, Gaspıralı’nın Kazan’dan Kafkasya ve Türkistan’a, İstanbul’dan Mısır ve Bağdat’a kadar uzanan geniş bir coğrafyada Anadolu Türkçesiyle milyonlara ulaştığını vurguladı.
“İlminskiy’nin her lehçeye farklı birer dilmiş üzere başka alfabeler verilmesini teklif edecek kadar gözü dönmüş bir Türk düşmanı olduğunu bilmek, bunu destekleyen koca bir devletin ve bunlara dayanak veren içimize sinmiş hainlerin varlığı da düşünüldüğünde İsmail Bey’in nasıl bir felaketin önüne set çektiğini anlamak hiç de güç olmasa gerek.”
“Ana lisanımızın bugün yaşamakta olan en büyük hizmetkârını göstermek gerekirse, hiç kuşku yoktur ki bu kişi Tercüman gazetesi yazarı İsmail Bey Gaspıralı’dır. Herkesin anlayacağı formda, açık tabirli ve ruhlu kısa cümlelerin, hoş ve edebî sözlerin metodunu o ortaya koymuştur. Onun anlatımında garip sözler, çıkışı olmayan cümleler, bir mana için birden fazla eşanlamlı tabirler olmaz. Türk lisanının birinci ıslahçısı Ali Şîr Nevâî ise, ikincisi hiç elbet İsmail Bey’dir.”
Ersoy, Gaspıralı’nın çabasının sırf yayıncılıkla hudutlu olmadığını belirterek, onun geleceği inşa etmeye odaklandığını vurguladı. Ersoy, şunları lisana getirdi:
“Çocuklarımızın Türkçe bir eğitimle kendi kıymetlerini ve bununla birlikte çağdaş ilimleri öğrenebilecekleri bir eğitim hareketidir Ceditçilik. Bu fikri hayata geçirmek için okul yoktu, İsmail Bey açtı. Okutulacak ders kitabı yoktu, İsmail Bey yazdı. Öğretmen yoktu yetiştirdi, hedeflerine uygun eğitim metodolojisi ve onun gerektirdiği müfredat yoktu oluşturdu. En değerlisi de öğrenci yoktu saygıdeğer konuklar. Aileler çekiniyordu, güvenemiyordu. Mesken ev, köy köy, kent şehir dolaştı İsmail Bey Gaspıralı ve ikna etti insanlarını…”
Bakan Ersoy, 1884’te açılan birinci Cedid mektebinden 1914’e kadar geçen süreçte yaklaşık 5 bin okulun Türk çocuklarını çağdaş bir eğitimle yetiştirdiğini hatırlattı. Ayrıyeten 1893’ten itibaren kız çocukları için de okullar açıldığını vurguladı. Ersoy, bu okullardan yetişen kuşakların Stalin rejiminin baskılarına karşın Türk dünyasının kimlik ve hafızasını ayakta tuttuğunu kaydetti.
Bakan Ersoy, Gaspıralı’nın siyasi hayatına da değinerek, onun belediye başkanlığından “Bütün-Rusya Müslümanları Kongrelerine” ve Müslüman İttifakı Partisi’nin kuruluşuna uzanan çabasını hatırlattı.
“Molla Abbas Fransevi takma ismiyle Avrupa ve Afrika seyahatlerini ve yaşadığı maceraları anlatan yapıtları başta olmak üzere kıssa ve romanlardan incelemelere kadar bizlere miras bıraktığı 38 kitap ve kitapçık ile yüzlerce makale ise kaleminin ne kadar güçlü olduğunun birer nişanesidir.”
Gaspıralı’nın hayatına sığdırdığı farklı uğraşların büyüklüğüne dikkat çeken Bakan Ersoy, “Hayatına sığdırdığı bu kadar farklı uğraşın, bu denli farklı sahanın ve bunlar içinde yaptığı işlerin her biri saatlerce konuşulacak, incelenip pahalandırılacak ve üzerinde tartışılacak sıkıntılar. Baktığımızda şunu samimi biçimde ortaya koymak lazım. Yaşadığı devri düşününce İsmail Bey Gaspıralı’nın belirlediği maksatlar ve bunlar doğrultusunda gerçekleştirdiği çalışmalar o denli yüreği ve inancı zayıf, fikri temelsiz, donanımı yetersiz birinin yürek edebileceği şeyler değildir katiyetle. Aslında, nasıl bir birikim ve kişilik sahibi olursanız olun İsmail Gaspıralı’nın gözüne kestirdiği maksatlar, o günün kurallarında mutlaka akıl kârı değil üzere gözüküyor. Lakin işte Türk milletinin en büyük gurur kaynaklarından biri de bu olsa gerek. Cetlerimiz boşuna dememiş ‘Atın güzeline doru, yiğidin uygununa meczup derler’ diye. Hamdolsun tarih boyunca içimizden çok çıkardık bu türlü meczuplardan, hâlâ çıkıyor ve inşallah dünya döndükçe çıkmaya devam edecek.” tabirlerini kullandı.
Ersoy, Gaspıralı’nın Türk dünyasının ortak sorumluluğu olduğunu vurguladı ve şunları kaydetti: “İsmail Bey Gaspıralı ismi bizler için, bütün Türk dünyasının omuzlaması gereken bir vefa borcunun ve gereğinin yapılması lazım gelen ağır bir sorumluluğun hatırlatıcısıdır. Bu şuur temelinde ortak hareket ederek onun mirasına hakkıyla sahip çıktığımız ve taşıdığı bayrağı çok daha ileriye, çok daha üste birlikte ulaştırdığımız bir geleceği inşa edebileceğimize yürekten inanıyorum.”
Konuşmasının sonunda tertipte emeği geçen tüm kişi, kurum ve kuruluşlara teşekkür eden Ersoy, “26 Eylül Lisan Bayramınızı şimdiden kutluyor, Türkçemizin varlığı ve zenginliği için ömrünü vakfeden bütün büyüklerimizi rahmet ve minnetle yâd ediyorum.” dedi.
Türk Dünyası Parlamenterler Vakfı Lideri Dr. Abdullah Çalışkan da merasimde yaptığı konuşmada, Gaspıralı’nın uğraşının bugüne ışık tuttuğunu vurguladı.
Çalışkan, ortadan geçen yıllara karşın Gaspıralı’nın “Dilde, fikirde, işte birlik” mefkuresinin hâlâ yeniliğini koruduğunu belirterek, “Bugün iki devlet, tek millet şiarıyla Türkiye ve Azerbaycan’ın dostluğu; Orta Asya’dan Balkanlara uzanan kardeşlik köprüleri, TÜRKSOY, TiKA, Yurtdışı Türkler ve Akraba Topluluklar Başkanlığı, Maarif Vakfı, Yunus Emre Enstitüsü, Türk Devletleri Teşkilatı, Türk Akademisi, Türk Yatırım Fonu, Türk Kültür ve Miras Vakfı, Türk Ticaret ve Sanayi Odaları Birliği, Türk Devletleri Parlamenter Asamblesi üzere milletlerarası nitelikteki birlik ve hareket yapıları aslında Gaspıralı’nın fikirlerinin beden bulmuş halidir.” dedi.
