Eski ABD başkanı Donald Trump’ın 4 yıl süren başkanlık devri başta ABD olmak üzere tüm dünyada olduğu üzere Orta Doğu siyasetinde de derin izler bırakarak son buldu. Trump’ın periyodu ile birlikte Suudi Arabistan’da Muhammed bin Selman (MbS) ve Birleşik Arap Emirlikleri’nde (BAE) Muhammed bin Zayed (MbZ) üzere epeyce genç ve devlet deneyimi olmayan bir takım yaşlı, ihtiyatlı ve devlet deneyimi olan kanattan idaresi devralarak ülkelerinde de-facto yönetici haline geldi. Deneyimsiz takımların BAE-Suudi ulusal gücünün ve askeri/endüstriyel kapasitesinin çok üstünde, başarısızlığa mahkûm, maceracı siyasetlere girişmeleri ülke kaynaklarında büyük bir israfa yol açmanın yanı sıra her iki ülkenin başta İslam dünyası olmak üzere global düzlemdeki imajına da büyük ziyan verdi.
Bu maceracı ve savlı siyasetlerin en değerlisi hiç elbet Katar’a yönelik abluka siyasetiydi. BAE-Suudi Arabistan öncülüğünde Haziran 2017 tarihinde başlatılan ve üç buçuk yıl devam eden bu ablukanın, Salı günü Körfez İşbirliği Teşkilatı’nın (KİK) 41. Zirvesi’nde imzalanan muahede ile ortadan kaldırılması uzun müddettir bölgede gerçekleştirilmeye çalışılan bir politik dizayn teşebbüsünün daha başarısız olduğunu ortaya koydu. Krizin BAE-Suudi ekseninin geri adım atmasıyla tahlile kavuşması son devirde değişen global ve bölgesel atmosfer ile de yakından alakalı.
2015 sonrası periyotta BAE-Suudi ekseni liderliği (MbS-MbZ) Orta Doğu bölgesi genelinde bir dizi tezli politik dizayn projesi başlattı. Her iki ülkenin devasa perto-dolar rezervleri, uzun yıllardır askeri/endüstriyel kapasite geliştirmek için yaptıkları yüksek ölçülü savunma harcamaları ve başta ABD olmak üzere Batı başşehirlerinde gördükleri diplomatik takviye BAE-Suudi ekseni liderliğine bölgede kendi lehlerine politik bir tertip kurabileceklerine dair bir özgüven aşıladı. Yemen, Lübnan, Filistin, Mısır ve Katar, BAE-Suudi ekseninin son beş yılda politik dizayn teşebbüsüne gaye olan en önemli alanlar olarak ön plana çıktı. Bölge haritası üzerinden sayılan ülkelerin jeopolitik pozisyonuna bakıldığında BAE-Suudi ekseninin bu müdahaleler ile Levant, Körfez, Kızıldeniz ve Güney Arabistan’da jeopolitik nüfuzunu tahkim etmeye dönük müdahaleci bir dış siyasete yöneldiğini rahatça görebiliriz.
İlk olarak; Yemen, Kızıldeniz, Bab el-Mendeb Boğazı ve Güney Arabistan’da işgal ettiği kritik jeopolitik durumu sebebiyle BAE-Suudi ekseninin gaye tahtasına oturttuğu birinci ülke olmuştur. BAE’nin Skotra adasına ve Yemen’in güneyini denetlemeye yönelik siyaseti kritik suyollarını ve güç nakil çizgileri üzerinde kelam sahibi olma gayretinin bir sonucuydu. Misal halde Suudiler de Yemen’i tarih boyunca kendi art bahçeleri olarak görüp daima kontrol altında tutmayı bir ulusal güvenlik problemi olarak görmekteydiler.
İkinci olarak; Mısır’a ilişkin olan, Tiran Boğazı ve Akabe Körfezi’nin girişindeki Tiran ve Sanafir adaları Mısır’ın Arap Baharı sürecinde içinde bulunduğu zayıflıktan istifade etmek isteyen Suudiler tarafından Mısır’dan devralındı. Bu adalar üzerinden Suudiler hem bölgeye yönelik büyük turizm yatırımları yapmak hem de Kızıldeniz jeopolitiğinde kelam sahibi olmak istiyorlardı. Aslen Yemen müdahalesi ve Sudan ile Mısır’ın içine düştüğü zayıflıktan istifade eden BAE-Suudi ekseni bu adaları da almak suretiyle Kızıldeniz’i bir iç deniz haline getirmek istiyordu.
Üçüncü olarak; birebir vakitte Suudi vatandaşı da olan Lübnan Başbakanı Saad Hariri’nin Muhammed bin Selman tarafından günlerce Riyad’da rehin tutularak istifaya zorlanması da Levant bölgesini BAE-Suudi ekseni çıkarlarına uygun olarak dizayn etme siyasetinin bir sonucuydu. Bu rehin alma olayından günler evvel Hariri’nin, Ali Ekber Velayeti liderliğinde İranlı bir heyetle Lübnan’da yaptığı görüşme sonrasında, Lübnan basınına yansıyan samimi imajlar ve açıklamalar, Riyad’da, Hariri’nin İran ve Hizbullah ile yakın alakaları sürdürme konusunda kararlı olduğu halinde yorumlanmıştı. Hariri’yi istifaya zorlayarak, İran’ın Lübnan siyasetindeki nüfuzunu zayıflatmak ve Lübnan içerisinde bir karışıklık çıkararak Hizbullah’ın Yemen’deki militanlarını Lübnan’a geri çekmesini sağlamak bu devirdeki BA-Suudi ekseninin ana gayesiydi.
Üçüncü olarak; Trump idarenin, İsrail’in hudutlarını daha da genişletmesi ve güvenliğini daha da sağlamlaştırmasına yönelik olarak hazırladığı “Yüzyılın Barışı” mutabakatına yönelik Filistinlilerin itirazını susturmak için Mahmut Abbas’a “ya imzala ya istifa et” baskısı yapıldı. Bu muahedenin imzalanması Trump’a ikinci devir başkanlığı kazandırabileceği üzere MbS ve MbZ ikilisine batıda sarsılmaz bir müttefik kazandırabilir, İsrail ve BAE-Suudi ittifakını perçinleyecek bir sonuç doğurabilirdi. Birebir vakitte BAE-Suudi liderliği, Filistin’de kelam dinleyen bir aktörü (Muhammed Dahlan gibi) Abbas sonrası liderlik durumuna çıkarmaya çalıştı.
Son olarak; bağımsız bir dış siyaset sürdürerek Körfez bölgesinde BAE-Suudi ekseninin tüm Orta Doğu’da takip ettiği müdahaleci dış politikayı zayıflatan Katar’ın zayıflatılması hatta mümkün olursa Katar’a yönelik bir işgal teşebbüsü planlandı. 2017 yılında başlatılan ablukanın asıl gayesi içeride bir istikrarsızlık çıkararak Temim es-Sani idaresinin devrilmesi ve şayet mümkün olursa BAE-Suudi askeri kuvvetleri tarafından Katar’ın işgal edilmesiydi. Katar’ın sahip olduğu dünyanın en büyük üçüncü doğalgaz rezervleri uzun yıllardır petrol sanayisi gerileyen BAE-Suudi ekseninin iştahını kabartmaktaydı. Bu biçimde BAE-Suudi ekseninin bölgede nüfuzunu sınırlayan değerli bir medya devi (el-Cezire) de susturulmuş olacak, Katar’ın doğalgaz rezervlerini de kontrolüne alan BAE-Suudi ekseni global güç siyasetlerinde liderlik durumunu garanti altına almış olacaktı.
Her ne kadar Katar Dışişleri Bakanı anlaşmanın akabinde “bugün kaybeden de yok kazanan da” halinde bir açıklama yapmış olsa da BAE-Suudi eksenin koşullarına boyun eğmeyerek ambargocu ülkeleri yanlış ve anlamsız siyasetten vazgeçmeye zorlayan Katar’ın kazanan taraf olduğu açıktır. Ablukanın kaldırılmasında tesirli olan global faktör hiç elbet Trump’ın ABD seçimlerini kaybetmesidir. BAE-Suudi ekseninin bu ablukayı kaldırması Biden idaresi ile uyumlu çalışma, Yemen savaşı ve Kaşıkçı cinayeti yüzünden Batı’da bozulan imajlarını düzeltmeye yönelik bir teşebbüs olarak yorumlanabilir.
Krizin bitmesine yol açan iç faktör olarak da Suudi ulusal gücü ve askeri/endüstriyel kapasitesinin bütün bu argümanlı siyasetlerin altından kalkabileceği hesabının yanlış çıkması sayılabilir. Bilhassa azalan petrol fiyatlarının ve Covid-19 sürecinde durma noktasına gelen hac ve umre turizminin yol açtığı gelir kaybı Suudilerin bölgesel durumlarını önemli manada zayıflattı. Bütün bunlara ilaveten MbS’nin ülkede gücü tek elde toplamak için Muhammed bin Nayif, Mutib bin Abdullah, Velid bin Talal, Ahmed bin Abdülaziz üzere Suud hanedanının kıymetli isimlerini idareden dışlaması hanedan içerisinde var olan “elit uyumunu” bozarak rejimi zayıflattı. Emsal biçimde Covid-19 sürecinde petrol, turizm ve ticaret bölümünde yaşanan gelir kaybı BAE idaresini epeyce zayıflatmıştır.
Ablukanın kaldırılmasında tesirli olan en değerli bölgesel faktör ise Katar’ın bölgesel ittifaklar yaparak müdahaleci siyasetlere karşı güçlü bir duruş sergilemesidir. Burada Türkiye’nin bir müddettir bölgede yükselen profilinin Körfez’deki krizin Katar lehine çözülmesinde değerli rol oynadığını rahatlıkla söyleyebiliriz. Daha evvel Türkiye, Libya ve Azerbaycan’da alana ağrılığını koymak suretiyle çatışmaların gidişatını değiştirmiş, Libya’da darbeci Hafter’in Trablus’u işgal etmesini engellemiş, Karabağ’da ise Ermenilerin yenilmesiyle otuz yıllık işgalin bitmesini sağlamıştı. Kurduğu askeri üs ile BAE-Suudi ekseninin Katar’a yönelik askeri operasyonlarını imkansız hale getirmesi Kafkasya-Kuzey Afrika- Basra Körfezi üçgeninde Türkiye’ye karşın bir siyaset geliştirmenin imkan dahilinde olmadığını ortaya koymuştur. Birebir vakitte abluka sürecinde başta besin olmak üzere Türkiye’nin her alanda sağladığı ağır takviye, Katar’ın bu abluka altında yıllarca dayanabilmesine katkı sağlamıştır.
Geçmişte Lübnan iç siyasetini karıştırma siyaseti başarısız olan BAE-Suudi ekseninin Katar ablukasını kaldırması Körfez bölgesinde de müdahaleci dış siyasetin gerilediğini ortaya koyuyor. BAE-Suudi ekseninin zayıflayan askeri/endüstriyel kapasitesi ve içeride bozulan seçkin ahengine bakarak yakın devirde Yemen alanında da misal gelişmelerin olacağını varsayım edebiliriz. Son periyotta BAE’den gelen “Türkiye ile münasebetleri düzeltmek istiyoruz” formundaki açıklama yeni periyotta Körfez’de argümanlı ve maceracı siyasetlerden vazgeçileceğine yönelik öbür bir işaret olarak okunabilir.
