İsrail ordusu, 2,3 milyon nüfusa sahip Gazze Şeridi’ne yönelik 2 yıldır sürdürdüğü soykırımda eğitim ve öğretim kurumlarının yanı sıra tarihi ve kültürel mirası direkt maksat aldı.
Gazze’deki hükümetin Medya Ofisi bilgilerine nazaran İsrail, Gazze’de binlerce yıllık 325 arkeolojik ve tarihi alandan 208’ini direkt maksat aldığı hücumlarla tahrip etti.
Filistinliler ile insan hakları ve kültürel mirasla ilgilenen kurumlar, İsrail ordusunun 2 yıldan beri Gazze Şeridi’nde sivilleri tehcire zorlayan ağır bombardımanla hem altyapıyı hem de tarihi ve kültürel alanlara yönelik tahribat yaparak oluşturduğu acı verici görüntüyü, “Filistin halkının kültürel ve uygar kimliğini silmeye yönelik bir girişim” olarak yorumluyor.
Gazze’deki tarihi ve kültürel mirası tahrip etmekle sonlu kalmayan İsrail ordusunun, birtakım az tarihi yapıtları çalarak İsrail’e kaçırdı. Bu durum, Filistinli yetkililer ve İsrail ordusu tarafından yayımlanan görüntülerle doğrulandı.
Tel Aviv idaresinin 2006 yılından beri uyguladığı ve 8 Ekim 2023’ten bu yana ağır bombardımana maruz bıraktığı Gazze Şeridi, tarihi açıdan eski bölgelerden biri olarak kabul ediliyor.
Sırasıyla Antik Mısır, Yunan, Roma, Bizans, Kenan, Fenike medeniyetlerine konut sahipliği yapan Gazze Şeridi, daha sonra İslam tarihinde de Memlük ve Osmanlı üzere medeniyetlerle tarihi ve kültürel mirasını zenginleştiren bir bölge oldu.
Bu medeniyetler, Gazze Şeridi’nin esaslı geçmişini ve Filistin halkının bu topraklardaki derin bağlarını yansıttığı üzere kültürel ve mimari açıdan varlıklı, çeşitli bir miras bıraktı. Bu miras, bölgeye tarihi ve kültürel manada büyük bir bedel katıyordu.
Gazze Hükümeti Basın Ofisi Müdürü İsmail es-Sevabite, AA’ya yaptığı açıklamada, İsrail ordusunun bombardımanına maruz kalan tarihi yapıtların birçoklarının Gazze kentindeki “Eski Şehir” isimli bölgede yer aldığını söyledi.
Eski Kent’in M.Ö. 1500’lü yıllara dayanan Fenike uygarlığına ilişkin antik bir kent olduğunu lisana getiren Sevabite, Eski Kent bölgesinin da 2 yıldır İsrail’in ağır bombardımanına maruz kalan eş-Şucaiyye, ez-Zeytun, et-Tuffah ve ed-Derc mahallelerini kapsadığına işaret etti.
Gazze’nin tarihi Eski Kent bölgesinde yer alan ve bölgenin en eski ve en büyük mescidi olan Büyük Ömer Mescidi isimli yapının tarihi Hristiyanlık ve İslam’dan da öncesine dayanıyor. Tarihi Filistin topraklarında lokal dinler için mabed olarak kurulan yapı, Bizanslılar tarafından 5. yüzyılda kiliseye, 7. yüzyılda Hz. Ömer periyodunda mescide çevrildi.
Tarih boyunca birçok kere sarsıntı ve haçlı akınları sonucu yıkılan cami, Memluk’ten Osmanlı’ya kadar çeşitli devirlerde yine inşa edildi. Birinci Dünya Savaşı’nda tekrar hasar gören cami 1925’te restore edildi.
Ünlü seyyah İbn Batuta’nın “estetik cami” olarak nitelendirdiği, Gazze’deki Filistinlilerin, “küçük Mescid-i Aksa” olarak da tanımladığı caminin 1400 yıllık minaresi, İsrail bombardımanında yıkıldı, caminin bir kısmı de ziyan gördü.
Gazze’nin tarihi Zeytun Mahallesi’nde yer alan Aziz Porfirios Rum Ortodoks Kilisesi, M.S. 425 yılında inşa edilmiş olup dünyanın hala ayakta duran en eski üçüncü kilisesi olarak kabul ediliyor.
Gazze’deki Hristiyan toplumu için büyük manevi değere sahip bu kutsal yapı, yüzyıllar boyunca inanç, barış ve dayanışmanın simgesi oldu. Lakin İsrail ordusu, Gazze’ye yönelik hücumları sırasında Hristiyanların kutsal yerlerini da amaç aldı.
Ekim 2023’te sivillerin sığındığı kilise kompleksi iki sefer bombalandı. Taarruzlarda kilisenin müştemilatı büsbütün yıkıldı. Ortalarında çocukların da bulunduğu en az 19 sivil hayatını kaybetti. Akın sonrası Gazze’deki Hristiyan toplumu, “Kiliseler bile artık inançta değil” diyerek milletlerarası topluma duruma müdahale etme davetinde bulundu.
Aziz Porfirios Kilisesi’ne yapılan bu ataklar, sırf Gazze’deki Hristiyan azınlığa değil, tıpkı vakitte insanlığın ortak kültürel mirasına da vurulan ağır bir darbe olarak görülüyor. Kilisenin taş duvarları yıkıldı, çan sesleri sustu, geriye yalnızca Gazze’nin acı ve yıkımla örülü sessiz tanıklığı kaldı.
Gazze kentinin Eski Kent bölgesindeki Ez-Zeytun Mahallesi’nde yer alan ve inşası M.S 14. yüzyıla kadar uzanan tarihi Es-Samra Hamamı ile etrafındaki çok sayıda bina da İsrail’in akınlarında yıkılan tarihi yerlerinden biri.
Samra Hamamı, İsrail’in kasıtlı akınları sonucu tahrip edildi. Böylelikle İsrail, Gazze Şeridi’ndeki son tarihi hamamı da yok etmiş oldu.
Es-Samra Hamamı, Gazze Şeridi’ndeki Büyük Ömer Mescidi’nden sonra ikinci en büyük arkeolojik anıt ve Filistin’deki en değerli Osmanlı mimari yapılarından biri olarak, Osmanlı hamamlarının süper örneklerinden biri kabul ediliyordu.
Seyyid Haşim Mescidi, Gazze kentinin doğusundaki Ed-Derac Mahallesinde bulunuyor.
Hz. Muhammed’in büyük dedesi Haşim bin Abdulmenaf’ın mezarının bulunduğu rivayete edilen yere yapılan Seyyid Haşim Cami ve türbe nedeniyle bölge “Gazze Haşim” olarak isimlendiriliyor.
Cami, 7 Aralık 2023’te İsrail savaş uçaklarının bombalaması sonucu ağır hasar gördü.
Tarihi Memlük periyoduna uzanan cami Porphyrius Kilisesi ile tıpkı duvarı paylaşıyor ve Gazze’deki kıymetli arkeolojik mescitlerden biri olarak kabul ediliyor.
Cami, 17 Ekim 2023’te İsrail topçu saldırısına maruz kaldı ve ağır hasar aldı.
Gazze kentindeki Kutsal Aile Kilisesi (Latin Manastırı) İsrail’in hücumlarında Hıristiyanlar ve Müslümanlar için bir sığınak haline gelmişti.
Kilise, İsrail bombardımanına maruz kalarak ağır hasar aldı. Kelam konusu kilise 20.yüzyılın başlarında Fransiskan rahipleri tarafından kurulmuş ve klasik Katolik mimari biçiminde inşa edilmiş.
Kilise, hem ibadet hem de Filistinli Hıristiyan toplumuna manevi dayanak sağlamak maksadıyla kullanıldığı için Gazze’deki Hıristiyanlar için kıymetli bir yer. Birebir vakitte, bölgedeki Hıristiyan cemaatine birçok dini ve toplumsal aktivite sağlayan bir kültür ve toplum merkeziydi.
El-Ehli Baptist Hastanesi bünyesinde bulunan kilise, Anglikan Kilisesi’nin, Kilise Misyoner Topluluğu (CMS) aracılığıyla 1882’de kuruldu ve Kudüs’teki Anglikan Piskoposluk Kilisesi’ne bağlı bulunuyor.
Anglikan Kilisesinin Canterbury Başpiskoposu Justin Welby’nin açıklamasına nazaran hastane ve kilise 14 Ekim’de İsrail tarafından yapılan roket akınında ziyan gördü, hastanenin 4 sıhhat çalışanı yaralandı.
İsrail’in 17 Ekim’deki akınında hastane ve kilisede bulunan şahıslardan yaklaşık 500 kişi hayatını yitirdi.
Gazze kent merkezinin kalbinde bulunan yüzlerce yıllık bir kültürel mirasa sahip olan Eski Kent bölgesi; Şucaiyye, Durc, Tuffah ve Zeytun olmak üzere dört ana mahalleden oluşuyor. Bu mahalleler, 8 Ekim 2023’te başlayan soykırım boyunca İsrail tarafından kasıtlı olarak ağır taarruzlara maruz kaldı.
Eski Kent’in ed-Durc Mahallesi’ndeki “Paşa Sarayı” medeniyetler boyunca Gazze Şeridi’nde kalan son saray örneklerinden biri.
Memlük ve Osmanlı mimarisinin bir karışımı olan bu saray, İsrail tarafından moloz haline getirildi.
Saldırıları sonrası saraydan geriye yalnızca, Memlük devrinde kumtaşı, Osmanlı devrinde ise kaya ve kireçtaşından yapılmış birtakım duvar kalıntıları kaldı.
Bir vakitler Gazze kentinin kalbinde ömrün, ticaretin ve kültürün merkezi olan tarihi çarşılar bugün enkaza dönmüş durumda. Filistin Meydanı’ndan doğuya ilerleyenleri karşılayan Zaviye Çarşısı, baharat, et, balık, zerzevat, meyve ve oyuncak üzere eserlerin satıldığı dar sokaklarıyla Gazze halkının en uğrak noktalarından biriydi.
Özellikle ramazan aylarında çarşı, renkleri ve kokularıyla kenti adeta canlandırırdı. Fakat bugün bu sokaklarda ticaretin değil, yıkımın sessizliği karar sürüyor. Dükkanların birden fazla ya yandı ya da bombalarla yerle bir oldu. Artık bu sokaklardan, açlıktan ya da ataklarda ölen hayvanlardan gelen ağır bir mevt kokusu yayılıyor.
Gazze iktisadının “atan kalbi” olarak bilinen Kaysariyye Çarşısı ise tarihin şahidiydi. Rivayete nazaran temelleri Roma devrine kadar uzanan bu yapı, birinci olarak atlar için ahır olarak inşa edilmiş, Memlük periyodunda ise kubbeli mimarisiyle bugünkü halini almıştı. 1948’deki Nekbe öncesine kadar “dericiler çarşısı” olarak hizmet veren Kaysariyye, daha sonra altın ve mücevher satılan bir merkez haline geldi ve “Kuyumcular Çarşısı” olarak tanındı.
Ancak İsrail’in süregelen taarruzları, Gazze’nin bu kadim mirasını da amaç aldı. Bombardımanlar sonucu Kaysariyye Çarşısı’nın etrafında büyük yıkım meydana geldi. Zaviye, halk pazarı ve etrafındaki tarihi yapılar kullanılamaz hale geldi. Gazze’nin yüzyıllardır süregelen ticaret damarları, bugün sessiz taş yığınlarına dönmüş durumda.
– Deyr el-Belah’taki Hızır Makamı (Saint George Manastırı) Filistin’de inşa edilen birinci Bizans devri Saint George Manastırı olan bu yapı, İsrail hücumlarında kısmen yıkıldı.
– Gazze arkeoloji deposu
Farklı medeniyetlere ilişkin binlerce yapıtın bulunduğu bu depo, Ocak 2023’te İsrail ordusu tarafından tahrip edilip yağmalandı.
– Anthedon Limanı
Gazze’nin bilinen birinci limanı ve Birleşmiş Milletler Eğitim, Bilim ve Kültür Örgütü (UNESCO) Dünya Mirası ön listesinde yer alan Gazze’nin 3 değerli alanından biri olan Anthedon Limanı da İsrail’in hücumlarına maruz kaldı.
Milattan evvel 800’lerde Kenanlılar tarafından kurulan bu antik liman, İsrail ordusunun kara akınları sırasında büsbütün tahrip edildi.
