Ürdün sonuna yakın Dera vilayet merkezine 40, Şam’a ise 140 kilometre uzaklıkta bulunan Busra, Roma’dan Osmanlı’ya uzanan çok katmanlı tarihiyle öne çıkıyor.
Kentin tarihi art planı ve önemi, Suriye Turizm Bakanlığı belgeleri ile açık kaynaklarda yer alan bilgilerden derlendi.
Kent isminin birinci defa Milattan Evvel (MÖ) 15. yüzyılda Mısır Firavunu 3. Tutmosis’in kent listelerinde geçtiği, MÖ 14. yüzyılda ise el-Amarna tabletlerinde “Buzruna” ismiyle kayda geçtiği biliniyor.
Roma öncesinde Nabati Krallığı’nın kıymetli kentlerinden Busra, Roma devrinde Arabistan eyaletinin başşehri yapıldı. Bizans periyodunda ise büyük bir pazar ve dini merkez pozisyonuna yükseldi.
634 yılında İslam ordularınca fethedilen birinci Bizans kentlerinden Busra, Emeviler periyodunda de değerli bir dini ve kültürel merkez haline geldi. 1980’den bu yana UNESCO Dünya Mirası Listesi’nde yer alan kent, görkemli Roma tiyatrosu ve İslam’ın birinci devirlerinden kalan yapıtlarıyla dikkati çekiyor.
Mekke’den Şam’a giden kervanların uğrak noktasıydı
Busra, tarih boyunca Mekke’den Şam’a ve oradan Akdeniz limanlarına uzanan ticaret yollarının kesişim noktasında yer aldı. Deve kervanlarının uğrak durağı olan kent, Roma’dan Osmanlı’ya kadar bölgesel ticaretin merkezlerinden biri oldu. Kent, etraftaki geniş tarım bölgelerindeki eserlerini toplayıp daha büyük merkezlere aktaran ticaret deposu fonksiyonu de gördü.
Hz. Muhammed’in Rahip Bahira ile karşılaştığı yer olarak biliniyor
Busra, İslam tarihinde de özel bir yere sahip. Siyer kaynaklarına nazaran, Hz. Muhammed peygamber olmadan evvel iki kere Busra’ya gitti. 9 yahut 12 yaşında iken amcası Ebu Talib ile gittiği birinci seyahati sırasında, Busra’da bir manastırda yaşayan din adamı Rahip Bahira Hz. Muhammed’i gördü ve kendisine peygamber olacağını söyledi. İkinci seyahatini ise 25 yaşında Hz. Hatice’nin kervanını yönetirken yaptı. Bu seyahati sırasında konakladığı yeri fark eden Rahip Nastura Hz. Muhammed hakkında, “Bu ağacın altına peygamberden oburu inmedi” dedi.
Rahip Bahira’nın ismini taşıyan manastırın günümüzdeki son hali görüntülendi. Yaklaşık 1500 yıl evvel inşa edildiği bedellendirilen manastırdan, günümüze sırf birtakım kalıntılar ulaşabildi. Erken Hristiyanlık periyoduna ilişkin olduğu düşünülen yapının taş duvar modülleri, sütun temelleri ve apsis kısmının izleri hala ayakta duruyor.
Kentte cins rehberliği yapan bölge sakinlerinden Ahmed el-Mikdad, “Burası antik bir kent. Burası Hz. Muhammed’in çocukken Rahip Bahira ile karşılaştığı bölge olarak bilinmektedir. Bahira burada Peygamber Efendimiz ile tanıştı. Busra kentinde (antik kent ve çevresi) savaş öncesi yaklaşık 40 bin kişi, Antik kentin merkezinde ise yalnızca 5 bin kişi yaşıyordu. Beşerler burada yaşıyordu ve kıymetli turistik bir yerdi. Esed rejimi ve İran dayanaklı milislerin taarruzları sonucu bölge halkının yüzde 99’u göç etti. Manastır akınlardan ziyan gördü” dedi.
Mikdad, ayrıyeten Rahip Bahira ile Hz. Muhammed’in müsabaka kıssasına dair bildiği ayrıntıları aktararak, bölgenin ehemmiyetine dikkati çekti. Devrik Baas rejiminin verdiği ziyanları onarmadığını lisana getiren Mikdad, yeni Suriye idaresinden bölgenin yine restore edilerek, turizme kazandırılmasını istedi.
Mebraku’n-Nâka Mescidi bakıma muhtaç durumda
Antik kentin kuzeydoğu mevkisinde bulunan Mebraku’n-Nâka Mescidi (Devenin Çöktüğü Yer Camisi), kutsal anısıyla öne çıkıyor ve dünya Müslümanları için manevi değer taşıyor.
Ünlü Müslüman seyyah İbn Battuta, “Seyahatname”sinde, Suriye’ye (Şam) gönderilen Kur’an-ı Kerim’in birinci nüshasını taşıyan devenin burada çöktüğünü ve nüshanın burada koruma edildiğini belirtiyor. İbn Battuta ayrıyeten hacıların Şam’dan ayrıldıktan sonra küçük bir kent olan Busra’ya gittiklerini ve geride kalanların kafileye yetişebilmeleri için orada 4 gün beklemelerinin adet olduğunu tabir ediyor.
Busra’da devenin çöktüğü noktada inşa edilen cami, vakitle bölge halkı için kıymetli bir ibadet ve ziyaret yeri haline geldi. Bugün ayakta olan yapı, hem dini anısı hem de arkeolojik kıymetiyle, UNESCO Dünya Mirası Listesi’ndeki Busra’nın dikkati çeken yapıtlarından biri olmayı sürdürüyor.
Caminin müezzini Abdullah Nicim, caminin Hz. Muhammed’in devesinin çöktüğü noktada inşa edildiğini belirterek, “Kur’an-ı Kerim taşıyan deve burada çöktü. Deve (korumak için içeri alınan) bu kayanın üzerine çöktü ve sonrasında Şam’a devam etti” dedi. Tarihi yapının bakıma muhtaçlık duyduğunu kaydeden Nicim, “Cami şu an aydınlatılmaya muhtaç durumda. Bunun için en azından bir güneş paneli olursa mescide gelenler içerde Kur’an-ı Kerim okuyabilir” sözünü kullandı.
Hicretten sonra da Müslümanların ticaret için Busra’ya gitmeye devam ettiği biliniyor. Hakikaten Hz. Ebubekir’in, Hz. Muhammed’in vefatından evvel Bedir Savaşı’na iştirak eden iki sahabe ile ticaret için Busra’ya gittiği biliniyor.
Türkiye Diyanet Vakfı (TDV) İslam Ansiklopedisi’nin siyer kaynaklarından aktardığına nazaran Busra, Halife Hz. Ebubekir’in buyruğu üzerine Halid Bin Velid tarafından kısa süren kuşatmadan sonra 634 yılı başlarında barış yoluyla alındı. Emeviler vaktinde Şam’ın başşehir olmasıyla Busra’nın değeri azalmaya başladı ve bu durum Abbasiler periyodunda de devam etti.
Busra, Osmanlı Devleti’nin hakimiyetine geçtiğinde Yavuz Sultan Selim, Müzeyrib’de kale yaptırarak bölgenin idari merkezini oraya nakletti.
Osmanlı periyodunda Busra, Şam vilayetine bağlı Havran sancağına dahil birkaç yüz hanelik, Eski Şam ismiyle bilinen ve beylerbeyine aşikâr bir ölçü vergi veren köy haline geldi. Evliya Çelebi yazılarında Busra’nın 300 haneli ve mescitli mâmur bir köy olduğunu söylüyor. Anadolu’da yaşayan kimi Türkmen aşiretleri kışı geçirmek üzere Busra’ya geliyorlar ve baharda tekrar yerlerine dönüyorlardı. Busra’da, sahabe Mikdad bin Esved’in soyundan gelen ve kendilerine Mikdadiyye denilen büyük bir aile yaşıyordu. Bu ailenin Osmanlı Devleti ve bilhassa II. Abdülhamid nezdindeki prestiji sebebiyle Hicaz demir yolu inşa edilirken Müzeyrib-Busra ortası tâli sinirle uzatıldı.
Zamanda seyahat sunuyor
Tarih boyunca Akad, Amori, Kenan, Arami halklarının yanı sıra Roma ve Bizans üzere büyük uygarlıkların tesiri altında kalan Busra’daki tarihi yapılar, ziyaretçilerine adeta vakitte seyahat imkanı sunuyor.
Bölgede Roma Tiyatrosu (antik tiyatro), Busra Kalesi, Serir Bint el-Melik Tapınağı, Zafer Kemeri, El-Hawa ve El-Nabati kapıları üzere öne çıkan tarihi yapılar yer almaktadır. Busra’nın simge yapılarından Roma Tiyatrosu, İmparator Trajan periyodunda 2. yüzyılda inşa ettirildi. 15 bin kişilik kapasitesi ve bazalt taş işçiliğiyle bölgenin en görkemli yapısı olmayı sürdürüyor.
7. yüzyıldan itibaren tiyatronun etrafına kalın sur duvarları, kuleler ve burçlar eklenerek kaleye dönüştürüldü. Yapı haçlı seferleri sırasında savunma emelli kullanıldı. Dünyada büsbütün sağlam kalmış az Roma antik tiyatrolarından biri sayılan yapıyı çevreleyen surlar ve kuleler hala görülebiliyor.
Suriye’deki iç savaşta antik kentteki birçok tarihi yapı devrik rejim güçlerinin hücumları sonucu ziyan gördü. Turizmin yine canlanması durumunda Busra, tekrar turizm merkezlerinden biri olabilir.
Esed rejimi aykırısı şovların kalesi oldu, hücumlardan ziyan gördü
Busra, Mart 2011’de ülkenin güneyinde başlayan rejim aykırısı barışçıl halk şovların değerli duraklarından biriydi. İç savaş yıllarında her cuma namazı sonrası binlerce kişi burada şovlara katılarak seslerini duyurmaya çalıştı.
Rejim güçleri güneyde denetimi kaybetmeye başlayınca bölgeyi havadan ve karadan maksat almaya başladı. Devrik Esed rejimi güçleri, Busra Tiyatrosu’nu bölge halkına ataklarında askeri nokta olarak kullandı.
