Teknolojik gelişmelerle birlikte NTE talebinin süratle artması üzerine Türkiye, kuruluşunun 100. yılında devreye aldığı Beylikova Florit, Barit ve NTE Pilot Tesisi’nde üretim çalışmalarını ağırlaştırıyor.
Türkiye 694 milyon ton ile Çin’den sonra dünyanın en büyük ikinci ender toprak elementi rezervine sahip ülke pozisyonunda. ABD ile Çin ortasındaki ticaret tansiyonu ise Türkiye’nin bu rezervini tekrar gündeme getirdi.
Eskişehir’in Beylikova ilçesindeki alanda bugüne kadar 310 lokasyonda yaklaşık 125 bin metre sondaj yapıldı. Çalışmalar sonucunda alanda NTE, barit ve florit başta olmak üzere toplam 694 milyon tonluk kaynak tespit edildi.
TÜRKİYE’DEKİ REZERVLER
Türkiye, yaklaşık 694 milyon tonluk ender toprak elementi rezerviyle, Çin’in akabinde dünyanın en büyük ikinci rezervine sahip ülkesi pozisyonunda. Rezervler, Eskişehir’in Beylikova ve Sivrihisar ilçeleri ortasındaki alanda bulunuyor. Bu bölgedeki rezerv, Çin’deki 800 milyon tonluk “Bayan Obo” sahasından sonra geliyor.
Stratejik kıymet atfedilen bu cevherler güç, teknoloji, otomotiv ve savunma üzere kesimlerde kullanılıyor. Eskişehir’deki 694 milyon tonluk rezervin keşfi ise 2022’de duyuruldu.
Rezervin büyüklüğü 2010’larda yürütülen çalışmalar sonrası tespit edildi. Bölgede 2023 yılında kurulan tesisin açılışında konuşan Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan, ilk etapta 1200 ton cevher işleneceğini, daha sonra yıllık üretimi 570 bin tona çıkartacak yeni bir endüstriyel tesis kurulacağını söyledi.
Toplam 17 elementin 10’unun bulunduğu alanda yaklaşık 12,5 milyon ton az toprak oksidi yer alıyor. Böylelikle Beylikova, rezerv büyüklüğü açısından Çin’deki Bayan Obo alanından sonra dünyada ikinci sırada bulunuyor.
NADİR TOPRAK ELEMENTLERİ
Tesis, birinci etapta 7 NTE’nin üretimine odaklanacak ve bu elementlerin oksitleri birinci defa üretilecek. Florit, barit, lantan, seryum, praseodimyum, samaryum, gadolinyum, evropiyum, neodimyum üzere elementlerin yanı sıra öteki 17 NTE de tesiste işlenecek. Uranyum üzere nükleer yakıt ham hususu olan toryum da bu tesiste üretilebilecek.
HEDEF, DÜNYANIN EN BÜYÜK 5 ÜRETİCİSİNDEN BİRİ OLMAK
Beylikova Pilot Tesisi ile Türkiye, yıllık 1200 ton cevher işleyerek iktisada kazandırmayı amaçlıyor. Pilot tesisten sonra endüstriyel tesise geçilerek yıllık 570 bin ton üretim hedefleniyor ve bu üretimin ülkeye yaklaşık 220 milyon dolar gelir sağlayacağı öngörülüyor.
Öte yandan, dünyanın en büyük 5 NTE üreticisinden biri olma maksadı doğrultusunda, pilot tesisin endüstriyel tesise dönüştürülmesi için saflaştırma teknolojilerini geliştirmeye yönelik çalışmalar devam ediyor. Lakin NTE’nin global teknoloji ve savunma endüstrisi için kritik kıymete sahip olması ve gelişmiş ülkeler tarafından iklim siyasetleri kapsamında paha kazanması nedeniyle üretim süreçlerinde ülkeler ortası bilgi paylaşımı hudutlu kalıyor.
Küresel üretimin yüzde 69’unu sağlayan ve sürece kapasitesi dünya pazarının yüzde 85’ine ulaşan Çin’in hakimiyetini kırmak isteyen Batı ülkeleri, alternatif tedarik kaynakları arıyor. Bu da mevcut alanların daha süratli iktisada kazandırılmasını ve memleketler arası iş birliklerini zarurî kılıyor.
TÜRKİYE, HAKİKAT STRATEJİLERLE YÜKSELEN BİR OYUNCU POZİSYONUNA GELEBİLİR
Türkiye Kritik Mineral İnisiyatifi Kurucusu Sait Uysal, yaptığı değerlendirmede, Türkiye’nin NTE alanında belirlediği maksatlara ulaşma potansiyeline sahip olduğunu lakin bu süreçte milletlerarası iş birliklerinin kritik ehemmiyet taşıdığını söyledi.
Türkiye’nin gerçek stratejilerle bu alanda global bir oyuncuya dönüşebileceğini belirten Uysal, şunları söz etti:
“Çin’in dünyanın en büyük üreticisi pozisyonunu korumak emeliyle teknoloji paylaşımını kısıtladığı dikkate alındığında, Türkiye’nin batılı ülkelerle kazan-kazan temelli ve teknoloji transferini içeren bir yapı kurabilmesi halinde, Batı için Çin’e alternatif oluşturma talihi bulunuyor. Bu durumda Türkiye, yalnızca ham husus sağlayıcısı değil, katma pahalı eser üreten bir merkez haline gelebilir. Bu türlü bir adım ekonomik, finansal ve teknolojik manada önemli bir sıçrama yaratır. Her şey, uygulanacak stratejilere ve atılacak adımlara bağlı.”
“JAPONYA, GÜNEY KORE, ABD YAHUT AVRUPA ÜLKELERİYLE ORTAK PROJELER GELİŞTİRİLEBİLİR”
Uysal, NTE üretiminde bilgi paylaşımı derdine dikkati çekerek, “Çin’den bu mevzuda rastgele bir teknolojinin dışarı çıkarılması muhakkak yasak ve sıkı denetim altında. Hatta bu durum, ‘know-how’ alanında da geçerli. Çin’deki araştırma enstitüleri artık devlet müsaadesi olmadan yabancılara bu bahiste hizmet vermiyor.” dedi.
Bu çerçevede devletler ortası işbirliğinin ehemmiyetine işaret eden Uysal, “Bu nedenle, kaynak kasveti yaşayan lakin muhakkak teknolojileri geliştirmiş Japonya, Güney Kore, ABD yahut Avrupa ülkeleriyle kazan-kazan temelli ortak projeler geliştirilebilir.” diye konuştu.
Uysal, ayrıyeten kâfi ve uzman insan kaynağının geliştirilmesi gerektiğini vurgulayarak şunları söyledi:
“Bu alanda yüksek lisans ve doktora seviyesinde araştırmacıların Avustralya, Malezya ve ABD üzere ülkelerde çalışmalar yapması teşvik edilmeli. Munzur Üniversitesi NTE Uygulama ve Araştırma Merkezi daha merkezi bir pozisyona taşınarak insan kaynağı sağlayıcısı haline getirilebilir. Milletlerarası iş birlikleri, belirli bir altyapı oluşuncaya kadar bu sürecin temelini oluşturacaktır.”
Uysal, ham husustan esere, katma paha zincirinin kıymetli olduğunu belirterek, “Toplam NTE ham unsur pazarı yaklaşık 7 milyar dolar. Lakin mıknatıs üretiminde kullanıldığında 40 milyar dolara, elektrik motorları ve başka komponentlerde değerlendirildiğinde 400 milyar dolara, rüzgar türbini veya elektrikli araç üretiminde en son eser olarak kullanıldığında ise 4 trilyon dolara ulaşıyor. Bu, Çin’in büyük pazarda son eserlerde kelam sahibi olma stratejisini açıklıyor. Katma bedel zincirinin birinci basamağı olan madenciliğin maliyeti görece küçük ve yönetilebilir.” dedi.
SAVUNMA SANAYİ İÇİN KRİTİK
Türkiye son yıllarda büyük gelişim kaydeden yerli ve ulusal savunma sanayii sayesinde dünyanın önde gelen silah sistemleri üreticileri ortasına girdi. Rüzgar türbinleri ve elektrikli otomotiv bölümünün yanında NTE’ler savunma sanayi ve teknoloji kesiminde de değerli bir yere sahip.
ESKİŞEHİR’DE BULUNAN ELEMENTLER
Prometyum (Pm): Nükleer piller, X-ışını aygıtları, ışıldayan göstergeler, kalınlık ölçüm sistemleri, bilimsel deneyler.
Gadolinyum (Gd): MRI aygıtları, nükleer reaktörler, manyetik soğutucular, hard diskler, sensörler.
Praseodim (Pr): Elektrikli araç motorları, rüzgâr türbinleri, uçak alaşımları, cam ve lensler, fiber optik sistemler.
Lantan (La): Kamera lensleri, hibrit araç bataryaları, petrol katalizörleri, hidrojen depolama, projektörler.
Evropiyum (Eu): LCD/LED ekranlar, güç tasarruflu ampuller, güvenlik mürekkepleri, lazerler, nükleer denetim çubukları.
Seryum (Ce): Katalitik konvertörler, cam cilaları, UV kollayıcı camlar, yakıt katkıları, metal alaşımları.
Samaryum (Sm): SmCo mıknatıslar, radar sistemleri, hoparlörler, lazerler, nükleer reaktörler.
Terbiyum (Tb): LCD/LED ekranlar, güçlü mıknatıslar, ampuller, fiber optik sistemler, sensörler.
Neodimyum (Nd): Elektrikli araç motorları, hoperlör, MR aygıtı, rüzgâr türbinleri, kulaklıklar, lazerler, hard diskler.
BEYLİKOVA REZERVİ
Yer: Beylikova Eskişehir
Rezerv: Yaklaşık 694 milyon ton
İçerik: Skandiyum, İtriyum, Lantan, Seryum, Neodim, Praseodim, Samaryum vb.
Dünya sıralaması: Çin’in Bayan Obo alanından sonra dünyanın 2. büyük rezervi.
MİT RAPORU: STRATEJİK SİLAHA DÖNÜŞEBİLİR
Milli İstihbarat Teşkilatı (MİT) Akademisi’nin NTE ile ilgili şu tespitleri yaptı:
Çin tek başına global NTE üretiminin yüzde 61’ini, rafinaj ve ayırma kapasitesinin ise yüzde 92’sini denetim ediyor. ABD, ender elementin % 70’ini Çin’den ithal etti.
Çin’in, nisanda samaryum, gadolinyum, terbiyum, disprosyum, lütesyum, skandiyum ve itriyum ihracatını ABD’ye yasaklaması, NTE’lerin stratejik pahasını gözler önüne serdi.
30 Nisan 2025 tarihli ABD-Ukrayna Mineral Muahedesi ile Ukrayna’nın yaklaşık yüzde 5 hisseyle dünyadaki ender element rezervlerine erişim sağlanarak ABD’nin Çin bağımlılığını azaltacak alternatif tedarik sınırı kuruldu.
Nadir element arzının jeopolitik silaha dönüşmesi, tedarik zincirinin çeşitlendirilmesini ve yeni üretici/işleyici aktörlerin (Ukrayna, Grönland, Türkiye) süratli entegrasyonunu mecburî kılıyor. Türkiye bu alanda “başat aktörü” hâline gelmesi planlanıyor.
Nadir elementler, F-35 savaş uçağında yaklaşık 410 kg, Arleigh Burke sınıfı destroyerde 2,36 ton, Virginia sınıfı nükleer denizaltıda 4,17 ton civarında kullanılmaktadır.
NADİR ELEMENTLER KANSER TEŞHİS VE TEDAVİSİNDE DE KULLANILIYOR
İtriyum: Kanser hastalıklarıyla alakalı kısımların yakın iş birliğini gerektiren karmaşık ve multidisipliner bir prosedür olan İtriyum Mikrokürelerle Tedavi tekniği uygulandığı karaciğer kanseri hastaların hayatta kalma oranlarını yükseltmeye katkıda bulunuyor.
Gadolinyum: Gadolinyum küçük tümörleri boyayarak MR görüntülemede beyin tümörlerini tespit eden kıymetli bir az toprak elementi.
Samaryum: Kemik metastazının tedavisinde kıymetli rol oynuyor.
Neodimyum: Neodimyum lazer teknolojisi cilt kanseri tedavisinde kullanılıyor.
Altın: Gelişmiş sıhhat hizmetlerinde altın kullanımına örnek olarak, kemoterapi ve radyoterapi gören kanser hastalarını tedavi etmek için altın nanopartikül teknolojisinin ortaya çıkması gösteriliyor.
